Tijdens een aflevering van FilorossoOp Rai 3 reageerde voormalig generaal Roberto Vannacci op vragen over afvalligheid van zijn partij met een ridderlijk ontslag, althans op papier. Hij trok Shakespeare in twijfel en schreef hem een niet-bestaand werk en een verfrissingsdienst toe die, bij het lezen van de originele tekst, niet was voorzien:
Tegen degenen die Futuro Nazionale verlaten, zeg ik, onder verwijzing naar Charles V van Shakespeare, dat we verse paarden en voldoende voedsel garanderen.
De verwijzing is naarHendrik Vdie voor de gelegenheid “Carlo” werd. Precies naar de beroemde toespraak van Saint Crispin, uitgesproken door de Engelse koning vóór de slag bij Azincourt. In de tekst bewaard door de Folger Shakespeare Library nodigt Henry degenen die niet willen vechten uit om te vertrekken: zij krijgen een pas en munten voor de reis. Verse paarden en voer verschijnen niet. De soeverein voegt er zelfs aan toe dat hij liever niet zou sterven naast degenen die bang zijn het lot van hun metgezellen te delen.
Er is een interessant detail: een paar dagen eerder, tijdens een toespraak in Florence, had Vannacci terecht de kwestie in twijfel getrokkenHendrik Vwaarbij echter het aanbod van paarden en benodigdheden wordt herhaald. “Carlo” had dus een televisiefragment kunnen zijn. De benodigdheden zijn echter bestand tegen beide versies. Shakespeare onderschatte kennelijk het belang van logistiek.
Homer had ook zijn moment
Afgelopen september stelde Vannacci tijdens een toespraak in Orvieto Ulysses voor als model voor zijn ‘mediterrane patriarchaat’: een man die ‘niet toegeeft aan de schoonheid van Circe’, zich verzet tegen vleierij en terugkeert naar zijn vrouw.
In de Odyssee, boek tien, weerstaat Ulysses echter de betovering van Circe dankzij de hulp van Hermes, deelt vervolgens het bed van de tovenares en blijft een heel jaar op haar eiland. Op een gegeven moment herinneren zijn metgezellen hem eraan dat hij ook een huis heeft om naar terug te keren. Wat zijn loyaliteit aan Penelope betreft, kunnen we altijd beweren dat het mentaal was. Iets minder vleselijk.
Bij Calypso ligt de zaak anders. Odysseus brengt zeven jaar door op zijn eiland, maar het vijfde boek van de Odyssee beschrijft hem als ongelukkig, tegen zijn wil vastgehouden en verlangend om terug te keren naar Ithaca. Hij doet ook afstand van de onsterfelijkheid die de godin hem biedt. Het verlangen om terug te keren naar Penelope is dan ook aanwezig in het gedicht, samen met enkele passages die geen plaats vonden in Vannacci’s verhaal. Details.
Omdat een bekende naam op woorden weegt
Namen zijn voldoende om een toespraak een andere toon te geven. Een zin van een politicus lijkt misschien een mening; toegeschreven aan een groot auteur, krijgt onmiddellijk een zekere respectabiliteit. Zelfs als de auteur, lezend, iets tegen zou hebben. De psychologie heeft lang bestudeerd hoe we het prestige van anderen gebruiken om ons te oriënteren. In 2012 voerden Maciej Chudek en collega’s twee experimenten uit met drie- en vierjarigen, waarbij ze observeerden hoe ze modellen kozen om te imiteren. De kleintjes hadden de neiging om meer volwassenen te volgen aan wie andere mensen aandacht hadden besteed. In het tweede experiment hing deze voorkeur ook af van de context waarin het model werd waargenomen.
Het onderzoek heeft betrekking op het leren in de kindertijd, maar het laat een interessant mechanisme zien: waargenomen prestige kan beïnvloeden aan wie we aandacht besteden en van wie we besluiten te leren. Bij Shakespeare is de passage bijzonder merkwaardig. Het prestige van de schrijver vloeit voort uit zijn werk, maar wanneer hem een zin wordt toegeschreven, kan hij profiteren van die reputatie, ook al is die niet van hem.
Het geheugen helpt ons dus niet altijd. In 1992 voerde een groep psychologen vier experimenten uit naar de bekendheid van uitspraken. Deelnemers moesten zinnen beoordelen die verband hielden met min of meer geloofwaardige bronnen. Eerder aangetroffen uitspraken leken waarer dan nieuwe, zelfs als ze aan onbetrouwbare bronnen waren toegeschreven, vooral als de herinnering aan waar ze vandaan kwamen niet sterk genoeg was.
We kunnen daardoor een zin onthouden en vergeten wie deze heeft gezegd. Of onthoud de prestigieuze naam die bij de zin hoort, zonder je al te veel zorgen te maken over de originele inhoud. Aan de andere kant duurt het controleren van een citaat een paar minuten. Met overtuiging herhalen gaat veel sneller.
Een ander onderzoek dat in 2015 werd gepubliceerd, toonde aan dat het herhalen van valse verklaringen hun waargenomen geloofwaardigheid kan vergroten, zelfs als mensen de kennis hebben om ze als vals te herkennen. Het fenomeen staat bekend als illusie van waarheid: iets dat we al hebben gehoord, lijkt bekender en, onder bepaalde omstandigheden, betrouwbaarder.
De onderzoeken meten vooral hoe geloofwaardig een uitspraak lijkt en waarom het verwijzen naar een illustere naam een kortere weg kan zijn om de aandacht te trekken en autoriteit aan iemands woorden te geven. Broncontrole vergt extra inspanning. En de originele teksten blijven, helaas voor degenen die ze verkeerd citeren, bestaan.
De broersband werkt ook zonder paarden
Het gebruik vanHendrik V Van de kant van Vannacci heeft het, afgezien van het onjuiste citaat, een precieze narratieve logica. In de toespraak van St. Crispin wijst de Engelse koning het idee om versterking te vragen af. Zijn mannen zijn met weinigen, maar juist die toestand wordt een bron van trots. Minder soldaten betekent een groter deel van de eer voor iedereen.
Het is de passage van de beroemde ‘band van broers’: een soeverein transformeert een situatie van numerieke inferioriteit in een verhaal van moed, loyaliteit en verbondenheid. Wie blijft vechten zal de geschiedenis ingaan. Wie vertrekt, verliest die kans. Door dit discours in herinnering te brengen terwijl we spreken over afvalligheid van een partij, kunnen we het vertrek van leden presenteren als een selectie van de meest trouwe leden. Degenen die achterblijven worden kameraden die klaar zijn voor de strijd, degenen die vertrekken hebben de onderneming opgegeven.
De literatuur weet een band op te bouwen met een effectiviteit die een grafiek van geretourneerde kaarten nauwelijks bereikt. Natuurlijk verandert er iets wanneer de illustere naam wordt aangeroepen om een frase te garanderen die niet in het werk voorkomt. Shakespeare wordt een prestigieuze handtekening op een tekst die door iemand anders is geschreven. Een politieke adviesdienst die de toneelschrijver nooit lijkt te hebben aangeboden.
Wanneer cultuur scenografie wordt
Een goed citaat voegt betekenis toe aan een toespraak. Het kan een conflict verhelderen, een onverwachte verbinding creëren en je zelfs laten glimlachen. Een citaat dat alleen wordt gebruikt voor de naam die het draagt, riskeert in plaats daarvan het onderwerp te vervangen door een stempel van autoriteit. Shakespeare om plechtigheid te geven aan een toespraak over afvalligheid, Homerus om huwelijkstrouw te vieren. De naam past bij het gewenste effect, ook de inhoud kan worden aangepast aan de wensen van het moment. Het enige dat nodig is, is dat het publiek de referentie herkent.
Geloven we daarom meer in degenen die grote auteurs citeren? Soms wel. Het prestige van een naam kan een zin in onze ogen gezaghebbender maken, en bekendheid kan ervoor zorgen dat deze meer waar lijkt. Een prettig gemak voor wie ons wil overtuigen, zeker als niemand controleert wat de geciteerde auteur daadwerkelijk heeft geschreven. Inmiddels zijn de teksten er, ter consultatie beschikbaar. Shakespeare schenkt geld en passen. Vannacci zorgt voor de paarden en eten. De handtekening blijft echter die van Shakespeare.
