Er zijn mensen die de Amazone verdedigen tegen illegale mijnbouw, mensen die de bossen van Congo beschermen en mensen die voorouderlijke kennis doorgeven om te voorkomen dat hele ecosystemen verdwijnen. Het zijn vrouwen en mannen die al jaren in de frontlinie strijden tegen ontbossing, vaak zonder voldoende middelen en met een voortdurend gevaar voor hun veiligheid. Nu hebben zes van hen internationale erkenning gekregen. De Internationale Unie voor het behoud van de natuur (IUCN) heeft de eerste zes ambassadeurs van inheemse volkeren voor oerbossen benoemd, waarbij evenveel leiders uit Brazilië, Peru, de Democratische Republiek Congo, Gambia, Indonesië en Thailand zijn gekozen.
De nominatie werd aangekondigd tijdens de COP17 over biodiversiteit, die van 19 tot 30 oktober 2026 in Yerevan, Armenië, plaatsvindt. Een erkenning die vooral tot doel heeft degenen die generaties lang zorg hebben gedragen voor enkele van de meest waardevolle ecosystemen op aarde weer centraal te stellen in het milieubeleid.
Omdat er een realiteit is die maar al te vaak wordt genegeerd: inheemse bevolkingsgroepen behoren tot de hoofdrolspelers in bosbehoud, maar toch zijn ze nog steeds slecht vertegenwoordigd in beslissingen die hun eigen territoria beïnvloeden.
Zes verhalen over verzet, van de Amazone tot de Aziatische bossen
De nieuwe ambassadeurs zijn geselecteerd uit 73 aanmeldingen van 69 organisaties. De keuze werd vooral ingegeven door de concrete bijdrage aan de bescherming van oerbossen, samen met de inzet voor de verdediging van territoriale rechten en traditionele kennis.
Onder hen is Puyr dos Santos Tembé, vertegenwoordiger van het Tembé-volk in het Braziliaanse Amazonegebied. Jarenlang heeft het gewerkt aan het versterken van het beheer van inheemse gronden in de Alto Rio Guamá en het bevorderen van het herstel van ecosystemen door middel van gemeenschapszaadverzameling, de teelt van inheemse soorten en agroforestry-systemen.
@Marcos Santo/IUCN
Zijn inzet laat zien hoe het beschermen van bossen hand in hand kan gaan met het creëren van duurzame economische kansen voor gemeenschappen.
In Peru vecht Julio Cusurichi Palacios, Shipibo-Conibo-leider uit de regio Madre de Dios, voor de verdediging van het Amazonegebied en de rechten van de inheemse bevolking. Een fundamenteel onderdeel van haar activiteiten betreft de bescherming van gebieden die worden bewoond door gemeenschappen die in vrijwillige isolatie leven of die slechts een eerste contact hebben gehad met de externe samenleving, die bijzonder kwetsbaar zijn voor indringers en de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen.
Aan de andere kant van de oceaan, in de Democratische Republiek Congo, werkt Joseph Itongwa Miukumo, leider van Bambuti Mabuluko, aan een grotere erkenning van de gebieden die worden beheerd door inheemse volkeren en lokale gemeenschappen. Zijn bijdrage was ook belangrijk bij het integreren van de verzoeken van deze bevolkingsgroepen in het nationale beleid gericht op biodiversiteit en bosbeheer.
Dan is er Herkulanus Sutomo Manna, Dayak Iban-leider van de Sungai Utik-gemeenschap, in West-Kalimantan, Indonesië.
@Kynan Tegar/IUCN
Hier verloopt de bescherming van het bos via een systeem dat traditionele regels, gemeenschapstoezicht, participatieve kartering en landbouwpraktijken combineert die al generaties lang worden doorgegeven. Een model waarin het behoud van de natuur nauw verbonden is met het voortbestaan van cultuur en collectieve identiteit.
Maimuna Jawara, Manding-leider van Gambia, werkt in plaats daarvan aan het veiligstellen van de traditionele ecologische kennis tussen de Senegambia-regio en het Greater Virunga-landschap in Oost-Afrika. Haar werk betreft de bescherming van heilige bosjes, mangroven en geneeskrachtige planten, met bijzondere aandacht voor de rol van vrouwen in het beheer van natuurlijke hulpbronnen.
De groep wordt gecompleteerd door Pirawan Wongnithisathaporn, een inheemse Karen-activist uit Thailand, die zich via het Asia Indigenous Peoples Pact heeft ingezet om de eisen van inheemse gemeenschappen te betrekken bij internationale onderhandelingen over klimaat en biodiversiteit. De kern van haar werk bestaat uit landrechten, gemeenschapsbosbeheer en de deelname van inheemse vrouwen en meisjes aan besluitvormingsprocessen.
Zes verschillende paden, verenigd door hetzelfde geloof: het beschermen van een bos betekent ook het verdedigen van de mensen, culturen en kennis die het behoud ervan mogelijk hebben gemaakt.
Primaire bossen verdwijnen en we kunnen ze niet zomaar opnieuw aanplanten
Maar waarom is het zo cruciaal om deze bossen te beschermen? Oerbossen zijn ecosystemen die hun natuurlijke kenmerken behouden en waarin geen significante veranderingen als gevolg van menselijke activiteiten zichtbaar zijn. Dit zijn complexe omgevingen, ontwikkeld over zeer lange perioden, die een buitengewone verscheidenheid aan dier- en plantensoorten herbergen.
Volgens gegevens gerapporteerd door de IUCN blijft er in de wereld ongeveer 1,18 miljard hectare oerbos over. Deze ecosystemen kunnen 30 tot 70% meer koolstof opslaan dan andere soorten bossen, waardoor de ophoping van koolstofdioxide in de atmosfeer wordt beperkt. Maar daar stopt hun rol niet. Primaire bossen helpen bij het reguleren van de watercyclus, beschermen de bodem, beïnvloeden het klimaat en helpen de gevolgen van extreme gebeurtenissen zoals overstromingen en droogtes te verminderen. Het zijn ook onvervangbare leefgebieden voor veel soorten. Toch blijven ze verdwijnen onder de druk van intensieve landbouw, uitbreiding van de infrastructuur, ontbossing, mijnbouw en illegale exploitatie van hulpbronnen.
Er wordt geschat dat ongeveer 30% van de primaire bosbedekking die vóór de industrialisatie aanwezig was, al verloren is gegaan. Het probleem is dat een oerbos niet opnieuw kan worden gecreëerd door eenvoudigweg nieuwe bomen te planten.
Een herbebossingsinterventie kan zeker bijdragen aan het herstel van een aangetast gebied, maar is niet in staat om snel de ecologische complexiteit te reproduceren van een bos dat zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. Het duurt erg lang voordat de relaties tussen planten, dieren, schimmels en micro-organismen, evenals de eigenschappen van de bodem, zich vormen. Daarom is het beschermen van bossen die nog intact zijn net zo essentieel als het herstellen van bossen die al beschadigd zijn.
Het verdedigen van bossen betekent ook het erkennen van de rechten van inheemse volkeren
De erkenning door de IUCN vestigt de aandacht op een ander aspect dat vaak over het hoofd wordt gezien in het milieudebat: we kunnen niet serieus praten over het behoud van biodiversiteit zonder ook de kwestie van de rechten van inheemse bevolkingsgroepen aan de orde te stellen. Verschillende onderzoeken hebben aangetoond hoe gebieden die door inheemse gemeenschappen worden beheerd, te maken kunnen krijgen met lagere niveaus van ontbossing en bosdegradatie, dankzij landbeheersystemen en -praktijken die generaties lang zijn ontwikkeld.
Toch bevinden deze bevolkingsgroepen zich vaak op gespannen voet met enorme economische belangen, van de houtkapindustrie tot de mijnbouw, tot de uitbreiding van grootschalige landbouw en criminele organisaties. Hun werk wordt nog moeilijker gemaakt door het gebrek aan financiering, de zwakte van de wettelijke bescherming en, in sommige gebieden, bedreigingen en geweld tegen degenen die het milieu verdedigen.
“Over de hele wereld werken inheemse leiders onvermoeibaar om onze oerbossen te verdedigen, vaak met beperkte middelen, ontoereikende wettelijke bescherming en ernstige risico’s voor hun eigen veiligheid”, zegt Grethel Aguilar, directeur-generaal van de IUCN.
Aguilar onderstreepte ook hoe het garanderen van de territoriale rechten van inheemse bevolkingsgroepen en het respecteren van hun traditionele kennis een van de meest effectieve instrumenten is om bossen en biodiversiteit te beschermen. Het is daarom niet alleen een kwestie van het verkrijgen van betere milieuresultaten, maar ook van het erkennen van rechten, waardigheid en rechtvaardigheid voor gemeenschappen die maar al te vaak worden uitgesloten van beslissingen over de toekomst van hun land.
