Ongeveer 1750 jaar geleden begroef iemand een kind met twee gouden oorbellen en een munt. Slechts één, misschien genoeg om een reis te bekostigen die niemand hem zo snel had willen laten ondernemen. Het graf dook weer op in Stara Zagora, Bulgarije, tijdens voorbereidende opgravingen voor de bouw van een woongebouw met een garage. En dat kleine muntje, geslagen onder keizer Aurelianus, bracht archeologen terug naar een van de bekendste begrafenistradities uit de oudheid: betaling aan Charon, de veerman van de zielen.
De ontdekking maakt deel uit van een Romeinse necropolis met 135 graven, geïdentificeerd door archeologen van het Regionaal Historisch Museum van Stara Zagora. De begraafplaats lag buiten de muren van het oude Augusta Traiana en werd gebruikt van het einde van de 2e tot de 5e eeuw na Christus. Tussen putten, tegels en stenen platen bewaarde een van de graven deze drie voorwerpen. We weten echter heel weinig over het kind.
Een munt uit 274-275 na Christus naast twee gouden oorbellen
De begrafenis was georiënteerd met het hoofd naar het westen en de voeten naar het oosten. Archeologen hebben een paar gouden oorbellen en een antoninianus teruggevonden, een Romeinse munt geïntroduceerd in de 3e eeuw na Christus, uitgegeven tijdens het bewind van keizer Aurelianus en geslagen in Serdica, nu Sofia, tussen 274 en 275 na Christus
Een vrij nauwkeurige datering, althans voor de munt. Het museum schrijft de begrafenis ook toe aan dezelfde periode, hoewel een object enige tijd na de vervaardiging in een tombe kan zijn geplaatst. Voor archeologen is het echter een belangrijke referentie: het kind kan niet begraven zijn voordat de munt werd geslagen.
Andere details ontbreken. We weten de precieze leeftijd, het biologische geslacht of de doodsoorzaak niet. De gouden oorbellen geven aan dat er kostbare voorwerpen in het graf zijn geplaatst, maar zijn niet voldoende om vast te stellen tot welke sociale klasse het gezin behoorde. Die munt blijft, naast het lichaam geplaatst. En hier komt Charon op het toneel.
Charon’s pence: waarom begroeven de Romeinen de doden met een munt?
Volgens de Griekse mythologie, die later ook opging in de Romeinse tradities, bracht Charon de zielen van de overledenen over de wateren die de wereld van de levenden scheidden van die van de doden. De dienst was blijkbaar niet gratis. Om de rivier over te steken moest je een obol, een kleine munt, betalen. Uit dit geloof komt de begrafenisgewoonte voort om geld aan de overledene achter te laten, vaak in de mond of bij het lichaam, zodat hij de reis naar het hiernamaals kon ondernemen.
De aanwezigheid van de antoninianus in het graf van Stara Zagora zou precies aan deze traditie kunnen herinneren. Het Bulgaarse museum heeft de rituele interpretatie echter niet bevestigd: in de officiële mededeling beschrijft het de munt als onderdeel van de grafvoorwerpen en gebruikt het deze om de begrafenis te dateren.
Aan de andere kant betekent het vinden van geld naast een dode niet noodzakelijkerwijs dat je geconfronteerd wordt met het aanbod van Charon. Ook archeoloog Claudia Perassi legt het uit in het onderzoek De munten begraven: voorbij “het offer voor Charon” (in tijd en ruimte)gepubliceerd in 2023. Het deponeren van munten in Griekse en Romeinse graven kreeg verschillende betekenissen, afhankelijk van de periode, plaats en begrafenispraktijken. Als je ze allemaal interpreteert als een betaling aan de veerman, riskeer je dezelfde betekenis toe te kennen aan gebaren die verschillende motieven hadden kunnen hebben. In het geval van het Bulgaarse kind blijft de hypothese daarom plausibel, maar er is geen bewijs dat ons in staat stelt vast te stellen waarom die munt daar werd achtergelaten.
©Regionaal Historisch Museum – Stara Zagora Martin Kolev
Onder een toekomstig woongebouw, 135 Romeinse graven
De begrafenis van het kind is slechts een deel van de ontdekking van Stara Zagora. Archeologen hebben een necropolis geïdentificeerd die al bijna drie eeuwen in gebruik is, met graven die op verschillende manieren zijn gebouwd: sommige eenvoudige putten in de grond, andere bedekt met tegels, bakstenen of stenen platen. Zelfs de begrafenisrituelen waren niet allemaal hetzelfde. Van de 135 begrafenissen bevatten er slechts vier crematieresten. In de andere gevallen was de overledene in de grond geplaatst. Een variëteit die ons in staat stelt verschillende gebruiken te observeren in dezelfde begrafenisruimte, bezocht door opeenvolgende generaties.
De necropolis behoorde tot het oude Augusta Traiana, een belangrijk centrum van de Romeinse provincie Thracië, gebouwd in het gebied van het huidige Stara Zagora. Tijdens het keizerlijke tijdperk werd de stad een belangrijk administratief en economisch centrum, zozeer zelfs dat zij het recht kreeg om haar eigen geld te slaan.
Het exemplaar dat in het graf van het kind werd gevonden, kwam uit Serdica, een andere stad in Romeins Thracië. Een detail dat informatie toevoegt over de geldcirculatie in de regio en een chronologische referentie biedt voor de begrafenis. We weten niet of die munt echt voor Charon bedoeld was. We weten dat iemand het naast een kind heeft neergezet, samen met twee gouden oorbellen, en dat ongeveer achttien eeuwen lang niemand ze meer heeft aangeraakt.
