Uit de Tiber komt een stukje Rome tevoorschijn dat normaal gesproken onder het wateroppervlak blijft. Het gebeurt op een steenworp afstand van Castel Sant’Angelo, vlakbij de huidige Ponte Vittorio Emanuele II, waar het bijzonder lage niveau van de rivier de overblijfselen van de Pons Neronianus, de Romeinse brug die traditioneel geassocieerd werd met keizer Nero, weer zichtbaar heeft gemaakt.
De terugkeer naar de oppervlakte komt terwijl de Tiber een uitzonderlijk laag peil beleeft: volgens ANBI-gegevens daalde het rivierpeil in Rome begin augustus naar de laagste waarden van de afgelopen 15 jaar, zo’n 15 centimeter onder het maandgemiddelde over de periode 2011-2020. Extreme hitte en droogte hebben de rivier voldoende uitgedund om te onthullen wat normaal gesproken onder water blijft om te bekijken.
Bekijk dit bericht op Instagram
Een deel van het metselwerk komt bijna midden in het hedendaagse Rome uit de rivier tevoorschijn, tussen het verkeer, de bruggen en de koepels. Bijna tweeduizend jaar geleden was het landschap in die delen heel anders: de brug maakte het mogelijk de Tiber over te steken tussen de Campus Martius en het Vaticaan, vervolgens buiten het monumentale hart van de stad en ook bezet door keizerlijke eigendommen.
De naam waaronder we het vandaag de dag kennen, Pons Neronianus of Neronian Bridge, verbindt het met de regering van Nero, tussen 54 en 68 na Christus. De structuur is over het algemeen in de 1e eeuw geplaatst en maakte deel uit van het netwerk van verbindingen naarAger Vaticanuswaar het circus begon onder Caligula, bevonden zich eigendommen die verband hielden met de keizerlijke familie en de grote wegen die Rome naar het noorden verlieten.
De weg naar het oude Vaticaan liep vanaf hier
Dankzij de brug kon de Via Triumphalis de Tiber oversteken. Het was de weg die ook werd afgelegd tijdens de triomftocht en die verder liep richting het Veio-gebied, waarbij we gebieden doorkruisten die vandaag de dag volledig bij de stad zijn opgenomen.
De reconstructie van de riviertopografie, voorgesteld door architectuurhistoricus Rabun Taylor in het Waters of Rome-project van de Universiteit van Virginia, plaatst de brug net ten zuiden van de huidige Ponte Vittorio Emanuele II. Verder stroomopwaarts zou dan de Pons Aelius arriveren, gebouwd door Hadrianus om de stad met zijn mausoleum te verbinden: de brug die we tegenwoordig kennen als Ponte Sant’Angelo.
Kortom, binnen een paar honderd meter heeft de Tiber praktisch een stratigrafie van bruggen. Hadrian’s blijft Romeinen en toeristen van de ene bank naar de andere brengen. Degene die aan Nero wordt toegeschreven, moet wachten tot de rivier voldoende is gedaald om hem weer te kunnen zien.
©Ilaria Rosella Pagliaro voor GreenMe
De Pons Neronianus werd al in de oudheid niet meer gebruikt. Historische reconstructies laten ons niet toe precies vast te stellen wanneer het definitief werd verwoest: volgens sommige hypothesen zou het bouwwerk al vóór de Gotische Oorlog van de 6e eeuw beschadigd of geleidelijk ontmanteld kunnen zijn.
©Ilaria Rosella Pagliaro voor GreenMe
In de achttiende eeuw stonden de pylonen nog midden in de Tiber
Wat vandaag slechts een paar centimeter boven het water verschijnt, was nog maar drie eeuwen geleden veel duidelijker. In 1754 wijdde de graveur Giuseppe Vasi een terecht zicht op deze overblijfselen Overblijfselen van de oude triomfbrug. De matrix, bewaard door het Centraal Instituut voor Grafische Kunst, toont verschillende masten die duidelijk uit de Tiber tevoorschijn komen, groot genoeg om onderdeel te worden van het dagelijkse landschap van de stad.
En ze waren er niet alleen om archeologie te doen. Eeuwenlang werden de overblijfselen van de Romeinse bruggen over de Tiber opgenomen in het leven van de rivier. In het gebied bevonden zich ook drijvende molens, bouwwerken die de stroming exploiteerden om de molenstenen te verplaatsen en die tot in de negentiende eeuw de Romeinse oevers kenmerkten.
Aan het einde van de 19e eeuw veranderde de relatie tussen Rome en zijn rivier drastisch. Na de grote overstromingen werden de muren gebouwd, werd het parcours geregulariseerd en werden veel obstakels geëlimineerd om de doorstroming en de bevaarbaarheid te verbeteren. Zelfs wat er nog over was van de oude pylonen werd betrokken bij de interventies.
Tijdens de bouw van Ponte Vittorio Emanuele II, aan het begin van de twintigste eeuw, werden ook elementen van de funderingen in de rivierbedding geïdentificeerd: houten balken en constructies die door de Romeinen werden gebruikt om de pijlers te ondersteunen op beslist niet-coöperatief terrein. De Tiber is immers nooit bepaald de gemakkelijkste plek geweest om een brug te bouwen die voorbestemd is om lang mee te gaan.
De lagere Tiber keert periodiek Rome onder water terug
Deze zomer werd de Pons Neronianus weer zichtbaar omdat het niveau van de Tiber voldoende daalde om een deel van het bouwwerk onbedekt te laten. Het was al bij andere gelegenheden gebeurd en juist deze periodieke verschijning maakt de brug bijzonder: hij blijft er het hele jaar door staan, behalve dat Rome er normaal gesproken overheen stroomt zonder hem te zien.
Het is ook niet het enige stukje stad dat verborgen is door water. De bodem en oevers van de Tiber bevatten sporen van bruggen, havens, pieren en constructies die door de eeuwen heen zijn gebouwd, terwijl de huidige vorm van de rivier het resultaat is van de enorme ingrepen die vooral tussen de negentiende en twintigste eeuw zijn uitgevoerd.
De Pons Neronianus heeft ook enkele schaduwrijke plekken. De naam die het rechtstreeks aan Nero koppelt is oud, maar de toeschrijving van de constructie aan de keizer is niet gebaseerd op definitieve getuigenissen. Bovenal laten de bronnen en topografische studies ons toe de positie, functie en relatie met het wegennet van die tijd te reconstrueren.
Het is echter voldoende om hem naast moderne bruggen te zien verschijnen om een vrij nauwkeurige meting te krijgen van de verstreken tijd. Een weg die naar het Romeinse Vaticaan leidde is verdwenen, de brug is bijna verdwenen en de Tiber blijft er overheen lopen. Zo nu en dan bukt hij zich en laat ons een stukje ervan zien.
