Op 10 juli 1976 ontsnapte een wolk met dioxine uit de Icmesa-fabriek, waardoor Seveso en de nabijgelegen gemeenten werden besmet. Het was het ernstigste industriële ongeval in de Italiaanse geschiedenis en een van de gebeurtenissen die de Europese benadering van fabrieksveiligheid voor altijd veranderden, tot de goedkeuring van de zogenaamde Seveso-richtlijnen. Vijftig jaar later draait zijn nalatenschap vooral om één vraag: hebben we geleerd milieurampen te voorkomen?
Het antwoord is, althans als we naar de cijfers kijken, minder geruststellend dan je zou denken. Het laatste rapport van het Pool Environment Observatory, uitgebracht ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van de Lombard-tragedie, ontkracht een inmiddels diepgewortelde overtuiging: in Italië wordt milieuschade niet hoofdzakelijk veroorzaakt door overstromingen, extreme weersomstandigheden of andere dodelijke ongelukken. Ruim 70% van de gevallen komt voort uit menselijke verantwoordelijkheden, zoals onvoldoende onderhoud, corrosie van de systemen, operationele fouten en technische storingen. Uitzonderlijke natuurlijke gebeurtenissen zijn goed voor slechts 2,7%.
Vergeten onderhoud
Jaarlijks worden in ons land tussen de 1.000 en 1.500 nieuwe gevallen van milieuverontreiniging geregistreerd. Een nog belangrijker feit is dat tussen de 500 en 900 incidenten bedrijven betreffen die qua autorisatie perfect aan de regels voldoen. Het naleven van de regels is dus niet voldoende als het dagelijkse risicomanagement onvoldoende blijft. De statistieken identificeren een nauwkeurig zwak punt: ondergrondse tanks, tanks en pijpleidingen zijn verantwoordelijk voor 40,5% van de milieuongevallen, vóór fabrieks- en verwerkingsgebieden (22,8%) en branden of explosies (10,1%). Veel van deze infrastructuren zijn inmiddels over hun levensduur heen, waardoor het risico op storingen en lekken toeneemt, die vaak onzichtbaar blijven totdat er al besmetting heeft plaatsgevonden.
“Vijftig jaar na de Seveso-ramp moeten we begrijpen dat milieubescherming niet langer alleen een kwestie is van bureaucratische naleving, maar van technisch en cultureel beheer van milieurisico’s”, merkt Lisa Casali op, wetenschappelijk communicator en manager van Pool Ambiente. “Het voorkomen van milieuschade komt in de eerste plaats voort uit een strategie voor voorspellend onderhoud en een gestructureerde opleiding van het personeel, en niet uit defensieve interventies bij uitzonderlijke gebeurtenissen.”
De kosten van onvoorzichtigheid
Het milieuaspect is slechts een deel van het probleem. Elke besmetting vertaalt zich ook in vaak verwoestende economische kosten. Volgens schattingen van het Observatorium zijn tussen 2006 en 2023 ongeveer 20.000 bedrijven failliet gegaan als gevolg van de gevolgen van de terugwinning, terwijl meer dan 99% van de ongevallen geen verzekeringsdekking heeft voor herstelkosten. Uiteindelijk komt het wetsvoorstel terecht bij de betrokken bedrijven, bij de overheden en, onvermijdelijk, bij de burgers.
Daarom benadrukken deskundigen dat er moet worden ingegrepen voordat de schade zich voordoet. De lijst met de meest voorkomende fouten is bekend: het niet in kaart brengen van risico’s, het uitstellen van onderhoud, het verwaarlozen van de opleiding van het personeel, het opgeven van containmentsystemen, het niet opstellen van noodplannen en het onderschatten van de verzekeringsdekking. Blijkbaar gewone fouten die, bij elkaar opgeteld, de oorzaak zijn van de meeste Italiaanse milieuvervuiling.
Een les die vandaag de dag nog steeds actueel is
Seveso wordt al tientallen jaren verteld als het verhaal van een uitzonderlijk ongeval. De gegevens die vandaag beschikbaar zijn, suggereren in plaats daarvan een andere reflectie. Grote noodsituaties trekken onvermijdelijk de aandacht van de publieke opinie, maar het milieurisico ontstaat vooral in de normaliteit, tussen uitgesteld onderhoud, verouderde systemen, onvoldoende controles en organisaties die preventie blijven beschouwen als een kostenpost in plaats van als een investering. Dit is misschien wel de meest actuele les van de ramp van 1976. Milieuveiligheid hangt vooral af van het vermogen om te voorkomen dat perfect voorspelbare fouten zich blijven ontwikkelen tot nieuwe besmettingsgevallen.
