Binnen in de rots, op de westelijke oever van Luxor, waren de sarcofagen met een bijna huiselijke precisie gerangschikt: een smalle ruimte, tot op de laatste centimeter benut, geschilderd hout, deksels gescheiden van de doodskisten, overlappende rijen alsof ze in een pakhuis waren waar over elk gebaar was nagedacht. De Egyptische archeologische missie vond 22 polychrome houten sarcofagen, met mummies er nog in, en een groep van acht zeldzame papyri, waarvan sommige nog steeds het originele kleizegel bevatten. De ontdekking komt uit het Qurna-gebied, in de Asasif-necropolis, een van de belangrijkste begrafenissectoren van het oude Thebe, het huidige Luxor.
De stemmen van Amon
Eén titel komt vaker op de sarcofagen voor dan andere: zanger of zanger van Amon. Functies, rollen en voorkeuren verschijnen daarom in de plaats van persoonsnamen. Een klein, maar enorm spoor, omdat het de blik verschuift van de grote vorstelijke figuren naar degenen die binnen de religieuze organisatie van de tempels leefden. Amon was een van de centrale goden van het oude Egypte, vooral vereerd in Karnak, het grote tempelcomplex van Luxor. Zingen voor de god betekende deelnemen aan rituelen, feesten, ceremonies, momenten waarop muziek, stem en gebaren een heilig en sociaal gewicht hadden.
De kamer dateert uit de Derde Tussenperiode, tussen de 21e en 25e dynastie, grofweg tussen 1070 en 664 voor Christus. Het is een minder directe fase om over te praten dan het Egypte van de piramides of dat van Toetanchamon: de politieke macht fragmenteert, de Thebaanse geestelijkheid behoudt een zeer sterke rol, de tempels blijven religieuze, economische en administratieve centra. In die wereld hadden de zangers van Amon een erkende functie. Het feit dat hun titels zo vaak naar deze sarcofagen terugkeren, opent een concreet venster op het leven en de dood van vrouwen die verbonden zijn met de sekte, gerespecteerde figuren en nog steeds weinig gedocumenteerd zijn in materiële details.
Een kamer tot de rand gevuld
De grafkamer was rechthoekig en rechtstreeks in de rotsachtige oever gegraven. Archeologen interpreteren het als een grafafzetting, waarschijnlijk gebruikt om sarcofagen te huisvesten die uit eerdere begrafenissen zijn verplaatst. De indeling doet dit sterk vermoeden: tien horizontale rijen, meerdere niveaus, deksels gescheiden van de kratten om de capaciteit te vergroten. Hier heeft het mysterie minder te maken met goud en veel meer met eeuwenoude logistiek, met de noodzaak om lichamen en objecten in een complexe historische fase te beschermen, te concentreren en te behouden.
Naast de sarcofagen werden ook keramische vazen gevonden, waarvan wordt aangenomen dat ze verband houden met de materialen die tijdens de mummificatie zijn gebruikt. Het is een belangrijk detail omdat het de ontdekking verschuift van het eenvoudige scenische effect naar de mogelijkheid om gebaren, substanties en procedures te reconstrueren. Oliën, harsen, natron, stoffen, organische resten: elk spoor, indien bewaard, kan een stukje toevoegen aan de manier waarop de lichamen werden behandeld en voorbereid op de doorgang naar het hiernamaals. In de archeologie zegt een korst op een vaas soms meer dan een perfect beeld.
Die papyri zijn nog steeds gesloten
De acht papyri zijn misschien wel het meest delicate onderdeel van de ontdekking. Ze bevonden zich in een grote kleipot en sommige dragen nog steeds hun kleizegel. Voordat ze worden bestudeerd, moeten ze worden gerestaureerd, vertaald en geanalyseerd zonder ze te beschadigen. Binnenin kunnen religieuze teksten, administratieve documenten, begrafenisformules, documenten met betrekking tot de tempel of het begrafenisbeheer aanwezig zijn. Op dit moment telt ook hun toestand: het zegel dat op zijn plaats blijft, duidt op een zeldzame bewaring, een soort gesloten envelop die bijna drieduizend jaar geleden arriveerde.
Het meest urgente werk betreft ondertussen de sarcofagen. Het hout is kwetsbaar, de vezels worden aangetast, de geschilderde pleisterlagen gaan omhoog, de pigmenten dreigen hun grip te verliezen. De restaurateurs kwamen tussenbeide met consolidatiewerkzaamheden, mechanische reiniging en fotografische en architecturale documentatie voordat ze naar de pakhuizen werden overgebracht. Schoonheid komt hier na stabiliteit. Ten eerste wordt de tijd die nog overeind staat bij elkaar gehouden.
Het valt nog te begrijpen uit welke graven deze sarcofagen kwamen. De missie zet haar opgravingen voort om het pad te reconstrueren van de objecten, lichamen en mensen waartoe ze behoorden. De vraag betreft hun eerste begraafplaats, de reden voor de verhuizing, het religieuze netwerk dat hen bij elkaar hield. Luxor blijft zo werken: elke nieuwe kamer lijkt gesloten, maar opent vervolgens een gang met vragen die breder is dan de kamer zelf. En deze keer waren er in die kamer stemmen op het hout geschreven.
©Ministerie van Toerisme en Oudheden
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
