“Niets komt van diamanten”. Uit robijnen kunnen echter betwiste mijnen, militaire controle en toeleveringsketens voortkomen die tot het einde moeilijk te volgen zijn. Toch weet de nieuwe gigantische robijn, gevonden in de buurt van Mogok, in Myanmar, nog steeds te hypnotiseren: hij weegt 2,2 kilogram, meet 11.000 karaat en heeft dat paarsachtige rood dat alleen al genoeg is om het woord ‘geluk’ te activeren. Alleen dit geluk moet deze keer zorgvuldig worden bekeken. Omdat een steen zeldzaam, natuurlijk en zelfs magnifiek kan zijn, en toch afkomstig kan zijn uit een land waar edelstenen al tientallen jaren een bron van geld, macht en conflicten zijn.
De edelsteen zou qua gewicht de op een na grootste zijn die ooit in het land is gevonden, na de robijn van 21.450 karaat die in 1996 werd ontdekt. Hij weegt ongeveer de helft van dat record, maar wordt als potentieel kostbaarder beschouwd vanwege zijn kleur, kwaliteit, gematigde transparantie en sterk reflecterend oppervlak. Het heeft een roodpaarse tint met gelige nuances, een hoge chromatische kwaliteit, het soort materiaal dat de ogen van edelsteenkundigen en investeerders doet stralen voordat ze zelfs maar over cijfers praten.
Dan is er Mogok. De naam heeft in de wereld van edelstenen een bijna mythologisch gewicht. Eeuwenlang hebben ze het de Vallei van de Robijnen genoemd, een definitie die romantisch klinkt zolang het ver van de mijnen verwijderd blijft. Uit die bergen komen robijnen, saffieren en andere edelstenen, in een gebied waar de geologie rijkdom heeft opgebouwd en de mens deze heeft omgezet in macht, handel en controle. En vandaag, voor een gigantische robijn uit Myanmar, zou het comfortabel zijn om bij het wonder te stoppen. Te comfortabel.
De omstreden vallei
Volgens de reconstructie van APMyanmar produceert “tot 90%” van de robijnen in de wereld, vooral in de Mogok- en Mong Hsu-gebieden. Het is een veel geciteerde schatting waar we met voorzichtigheid mee moeten omgaan: Global Witness, een Britse organisatie die al jaren onderzoek doet naar de relatie tussen natuurlijke hulpbronnen, corruptie en conflicten, herinnerde eraan dat het Birmese aandeel op de wereldmarkt vóór de opkomst van Mozambique als rivaliserende leverancier sinds 2009 op ongeveer 90% werd geschat, terwijl de gegevens vandaag de dag meer vertellen over het historische gewicht van Myanmar dan een eenvoudige en stabiele momentopname van de huidige markt.
Het Mogok-gebied heeft onlangs te maken gehad met hevige gevechten tijdens de Birmese burgeroorlog. In juli 2024 kwam het gebied onder de controle van het Ta’ang National Liberation Army, een strijdmacht die banden had met de Palaung-minderheid; De controle keerde later terug naar het Birmese leger via een door China bemiddeld staakt-het-vuren.
Om deze reden wordt de toeleveringsketen van Birmese edelstenen al jaren in de gaten gehouden door mensenrechtenorganisaties, regeringen en internationale instanties. De kwestie betreft de rol van natuurlijke hulpbronnen bij de financiering van militaire regeringen en gewapende actoren.
Sancties op edelstenen
In 2021 heeft het Amerikaanse ministerie van Financiën sancties opgelegd aan Myanma Gems Enterprise, de staatsonderneming die de edelstenensector van het land controleert – een belangrijke economische troef voor het Birmese militaire regime.
Toen kwamen ook Groot-Brittannië en de Europese Unie. In het Britse debat wordt de handel in edelstenen beschreven als een miljardenindustrie en een belangrijke bron van inkomsten voor de militaire junta. Na de staatsgreep van 1 februari 2021 heeft Brussel de maatregelen tegen mensen, entiteiten en bedrijven die banden hebben met het leger aangescherpt.
De Verenigde Naties hadden het vóór de staatsgreep al gemeld: die economische banden moesten worden verbroken. In 2022 riep de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de VN op tot beperking van de toegang van het Birmese leger tot inkomsten, deviezen en wapenleveringen.
De ecologische en menselijke prijs in de Vallei van de Robijnen
De vraag gaat echter niet alleen over wie verzamelt. Het gaat ook om wat er na extractie op het grondgebied achterblijft. Mogok wordt vaak omschreven als een legendarische vallei, bijna een sprookjesmijn, maar een studie van het gebied beschrijft een veel minder schoon landschap: activiteiten in de open lucht, gebruik van gemechaniseerde voertuigen, veranderingen aan het terrein, aardverschuivingen, overstromingen, ontbossing en watervervuiling. Het onderzoek wijst ook op problemen bij het afvalbeheer en het ontbreken van systematische plannen voor mijnstortplaatsen en afvalwater.
Dit punt moet met de nodige voorzichtigheid worden behandeld: we weten niet uit welke mijn deze gigantische robijn komt, noch wie hem fysiek heeft gewonnen. Juist om deze reden weegt de informatieleemte nog zwaarder. Wanneer traceerbaarheid ontbreekt, ontbreekt niet alleen een commercieel detail: de mogelijkheid om te begrijpen welk stuk grondgebied is opgegraven, welke gemeenschappen erbij betrokken waren, welke milieucontroles werden toegepast en welke schade op de foto van het juweel werd weggelaten, ontbreekt.
Myanmar had milieueffectrapportageprocedures ingevoerd om de bescherming in de mijnbouwsector te versterken, maar het vermogen van de staat om deze af te dwingen werd als een kritieke kwestie benadrukt. Een overzicht van de edelstenensector rapporteerde jaren geleden al dat de uitbreiding van mijnbouwactiviteiten ernstige gevolgen had voor het lokale milieu en de biodiversiteit, met problemen op het gebied van bestuur, monitoring en handhaving van regels.
Zo is de robijn niet langer slechts een zeldzame steen. Het wordt ook een reeks zeer concrete vragen: Hoeveel aarde is er verplaatst om het te vinden? Hoeveel water was vervuild? Hoeveel stappen bleven er onzichtbaar voordat zijn rode kaart bij de leiders van de Birmese macht arriveerde?
Een ongemakkelijke schoonheid
Global Witness heeft juweliers opgeroepen om te stoppen met het kopen van edelstenen uit Myanmar. In het rapport gewijd aan de zogenaamde ‘conflictrobijnen’ beschrijft de organisatie Birmese robijnen als een belangrijke financieringsbron voor een van de meest meedogenloze regimes ter wereld en koppelt ze de edelstenensector aan een machtssysteem dat ook gebaseerd is op de roof van natuurlijke hulpbronnen.
Hetzelfde onderzoek wijst op een moeilijke transitie voor de hele luxe-industrie: onder de huidige omstandigheden moeten bedrijven die in edelstenen handelen, volgens Global Witness dringend hun toeleveringsketens herzien om financiering van conflicten, corruptie of staatsrepressie in Myanmar te voorkomen. Het rapport maakt ook melding van bedrijven die Birmese edelstenen hebben uitgesloten van hun leveringen, een teken dat een andere keuze mogelijk is wanneer de traceerbaarheid onvoldoende of te riskant wordt.
Voor wie een juweel koopt, lijkt dit allemaal misschien heel ver weg. Een steen is mooi, hij kost, hij glanst, hij is gezet. Het woord ‘natuurlijk’ alleen zegt weinig. De robijn is enorm, de wond eromheen ook. Als we de geschiedenis ervan niet kennen, verdwijnt het probleem niet: het verandert alleen het venster.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
