Er zijn relaties waarin de liefde met vuile schoenen het huis binnen lijkt te komen. Eerst een zinsnede die zei dat we de ander op zijn plaats moesten houden, daarna een verzoek vermomd als behoefte, daarna die subtiele manier om verlangen om te zetten in druk, nabijheid in bezit, het paar in een klein veld van dagelijkse controle. In de gewone taal eindigt dit alles vaak in een handig etiket, een giftige relatie. Het klinkt onmiddellijk, bijna televisieachtig. In de psychologie worden bepaalde woorden echter ontmanteld, gemeten, in vragenlijsten ingevoegd en gecorreleerd met specifiek gedrag. En daar wordt het beeld minder vaag.
Een werk gepubliceerd op Journal of Sex & Huwelijkstherapie probeerde te begrijpen hoe sommige antagonistische persoonlijkheidskenmerken verband houden met agressie, dominantie, risicovolle seksuele verwachtingen en dwanggedrag bij koppels. De studie, ondertekend door Judith Antonia Iffland, Lara Katharina Albrecht en Urszula Martyniuk, werd in 2025 gepubliceerd in deel 51 van het tijdschrift, met DOI 10.1080/0092623X.2025.2557475.
Het sleutelwoord is donkere triade. Binnenin zijn er drie verschillende eigenschappen, die met elkaar verband houden: psychopathie, narcisme en machiavellisme. Bij psychopathie gaat het in deze context om hoge impulsiviteit, lage empathie, moeite met het opbouwen van authentieke emotionele banden en een grotere neiging tot antisociaal gedrag. Narcisme brengt grootsheid met zich mee, honger naar bewondering, vijandige reacties als er afwijzing komt of een wond aan het zelfbeeld. Het machiavellisme, genoemd naar Niccolò Machiavelli, draait om strategische manipulatie: anderen als pionnen lezen, berekenen, bedriegen, de relatie gebruiken als een spel dat gewonnen moet worden.
Wanneer het paar territorium wordt
Om bepaalde ingewikkelde romantische verhalen te begrijpen, kijkt de psychologie ook naar hechtingsstijlen van volwassenen. Het basisidee is simpel, ook al doet het vaak pijn: in de eerste levensjaren leren we een grammatica van banden, een soort interne kaart die ons vervolgens vergezelt in volwassen relaties. Degenen met een veilige gehechtheid kunnen bewegen met een groter evenwicht tussen intimiteit en autonomie. Degenen met een onveilige gehechtheid kunnen zich angstig aan hun partner vastklampen, of afstand houden om kwetsbaarheid te voorkomen. In eerder onderzoek zijn hoge scores in de donkere triade vaak gekoppeld aan vermijdende stijlen, waarbij afstand dient om de controle te behouden en emotionele blootstelling te vermijden.
Hieraan wordt een minder bekend, maar zeer nuttig concept toegevoegd: relationele persoonlijkheid. Het betekent dat veel mensen tegenover hun partner een relatief stabiele constellatie van houdingen en gedrag vertonen, die verschilt van die bij vrienden, collega’s of kennissen. Bij paren kunnen scripts ontstaan die gereserveerd zijn voor intimiteit: verzoek om fusie, dominantie, kilheid, zoeken naar bevestiging, agressie, jaloezie, behoefte om te provoceren. Vaak zoeken we, zonder veel duidelijkheid, naar partners die op datzelfde script kunnen inspelen. Zo vallen we terug in vergelijkbare scenario’s, zelfs na negatieve ervaringen waar al duur voor betaald is.
De onderzoeksgroep van de Medische School Hamburg probeerde deze glibberige helling empirisch vorm te geven. De steekproef bestond uit 624 volwassenen, 481 vrouwen en 143 mannen, met een gemiddelde leeftijd van in de tweede helft van de twintig. De betrokken mensen vulden een online-enquête in met gestandaardiseerde hulpmiddelen: een schaal om psychopathie, narcisme en machiavellisme te meten, een inventaris gewijd aan relationele persoonlijkheid en gehechtheid, en vervolgens een schaal voor seksuele agressie en slachtofferschap. De steekproef, zoals gespecificeerd in de geïndexeerde samenvatting, was afkomstig uit de algemene bevolking en voltooide de Short Dark Triad, Relationship and Attachment Personality Inventory en Sexual Aggression & Victimization Scale.
De vragen raakten zeer concrete aspecten. Deelnemers moesten hun mate van overeenstemming aangeven met zinnen die verband hielden met manipulatieve of emotioneel koude attitudes. Vervolgens werden meer specifieke koppeltendensen beoordeeld: behoefte aan nabijheid, verlangen naar dominantie, agressie, neiging om te reageren op een provocatie, zelfs met fysieke slagen, voorkeuren voor avontuurlijke, risicovolle of als afwijkende seksuele ervaringen. In het laatste deel kwamen de vragen op het terrein van seksuele dwang terecht: gebruik van fysiek geweld, verbale druk of uitbuiting van het onvermogen van de partner om zich te verzetten om een seksuele handeling te verkrijgen. Dezelfde tactieken werden ook onderzocht in termen van slachtofferschap.
De resultaten duiden op een robuust verband tussen de duistere triade en een agressieve benadering van de relatie. Mensen met hogere scores op deze eigenschappen hadden de neiging een relatiestijl te beschrijven die gekenmerkt werd door fysieke agressie, onbeschoftheid, de behoefte om conflicten uit te lokken en dominantie. Van de drie kenmerken kwam psychopathie naar voren als de sterkste voorspeller van een strijdlustige en dominante relatiestijl. Het is logisch, merken de onderzoekers op, omdat impulsiviteit en slechte gedragscontrole centrale onderdelen van dat profiel zijn.
De donkere triade hield ook verband met seksuele verwachtingen. Degenen die hogere scores behaalden, vertoonden een grotere voorkeur voor gepassioneerde, avontuurlijke en soms risicovolle activiteiten. Ook hier had psychopathie een grote impact. De naar voren gebrachte hypothese is dat emotionele onthechting kan leiden tot een meer oppervlakkige, fysieke seksualiteit, die minder gericht is op tederheid en affectieve wederkerigheid. Een lichaam dichtbij, een band op afstand.
Controle kruimels
Wat de behoefte aan emotionele afhankelijkheid betreft, volgden de drie eigenschappen echter verschillende wegen. Het machiavellisme hield een positieve relatie met een angstige vraag naar nabijheid. Mensen met hogere scores op deze eigenschap rapporteerden meer scheidingsproblemen en een intenser verlangen om met hun partner samen te smelten. Zo gezegd, het lijkt misschien op een honger naar liefde. Volgens de onderzoekers kan die nabijheid ook een surveillancestrategie worden: dicht bij de controle blijven, monitoren, onzekerheid verminderen, de ander binnen een beter beheersbare perimeter houden. Hier weegt wantrouwen zwaarder dan zorg.
Het meest delicate deel betreft seksuele dwang. Uit gegevens blijkt dat donkere triade-eigenschappen verband houden met een grotere kans op het melden van seksueel agressief gedrag jegens een intieme partner. Vooral het machiavellisme bleek de eigenschap te zijn die het meest permanent verbonden was met de toepassing van seksuele dwang. De strategische component, gecombineerd met een lage empathie, kan de voorkeur geven aan minder zichtbare vormen van druk: valse beloften, schuldgevoel, gebruik van een machtspositie, woorden die zijn geconstrueerd om de grens van de ander te verleggen. Misbruik binnen een relatie gaat vaak gepaard met aandringen.
Uit het onderzoek bleek ook dat er sprake is van overlap tussen degenen die aangaven dwangmaatregelen te gebruiken en degenen die aangaven deze te ervaren. De meeste mensen die toegaf seksueel dwanggedrag te hebben gepleegd, zeiden ook dat ze het doelwit waren geweest van aanranding door een partner. De onderzoekers stellen een voorzichtige interpretatie voor: mensen met manipulatieve eigenschappen ervaren bepaalde situaties mogelijk eerst als dwingend, of kunnen zich psychologisch gemanipuleerd voelen als ze het gevoel hebben dat ze de controle verliezen. Het is een vies gebied, waar slachtofferschap, perceptie, verdediging en overheersing met elkaar verweven zijn zonder dat er een simpele verklaring voor is.
In de steekproef scoorden mannen hogere scores op de donkere triade-schalen dan vrouwen, een bevinding die in overeenstemming is met een deel van de psychologische literatuur. Mannen meldden ook meer avontuurlijke seksuele verlangens. Statistische analyses geven echter aan dat het onderliggende verband tussen duistere eigenschappen en agressief gedrag in relaties substantieel vergelijkbaar lijkt bij beide geslachten. De dynamiek verandert van gezicht, behoudt structuur.
Voorzichtigheid is geboden, heel veel. Het onderzoek is transversaal, daarom fotografeert het een precies moment en stelt het ons in staat over associaties te praten, zonder directe causaliteit vast te stellen. Met andere woorden: de data verbinden de duistere triade, agressieve relationele verwachtingen en seksuele dwang, maar vermijden alleen de droge formule van ‘dit veroorzaakt dat’. Dezelfde auteurs geven aan dat verder onderzoek zou kunnen helpen het risico op seksueel geweld in intieme relaties te beoordelen.
Dan is er mogelijk sprake van een selectieprobleem. Bij rekrutering werd gebruik gemaakt van verwijzingen naar giftige relaties, en dit kan mensen hebben aangetrokken met een bijzonder tegenstrijdige romantische geschiedenis. Onder de vrouwelijke deelnemers was het aandeel gerapporteerde ervaringen met seksueel slachtofferschap zeer hoog, zo erg zelfs dat onderzoekers het niet representatief vonden voor de algemene bevolking. Degenen die op zo’n vragenlijst reageren, hebben vaak al een verhaal, een wond, een vermoeden of de behoefte om ergens een naam aan te geven.
Zelfevaluatie heeft ook zijn struikelblokken. Het toegeven van sociaal verwerpelijk en in sommige gevallen potentieel illegaal gedrag is moeilijk. Degenen met hoge eigenschappen van de duistere triade kunnen ook een grotere neiging hebben tot misleiding en strategisch beheer van hun imago. Dit betekent dat enig manipulatief of dwanggedrag mogelijk is teruggeschroefd. Oprechtheid is in een onderzoek naar manipulatie al een nerveuze variabele.
Voor de toekomst stelt het onderzoeksteam voor om beide leden van het stel tegelijkertijd te bestuderen. Kijken naar slechts één persoon biedt de helft van het mechanisme. Het samen observeren van twee partners zou helpen begrijpen hoe de duistere eigenschappen van de een in wisselwerking staan met de kenmerken van de ander, waardoor stabiliteit, conflicten, controle, scheidingen en terugkeer worden beïnvloed. De relatie is een systeem, zelfs als het slecht werkt. Soms heel erg.
Er blijft één concreet ding over: bepaalde giftige relaties kunnen alleen mysterieus lijken zolang ze worden beschreven als lot, passie, onverenigbaarheid van karakters of ‘ik ben gewoon zo’. Wanneer ze de gegevens invoeren, nemen ze een andere vorm aan. Domein. Agressie. Behandeling. Druk. Angst voor afstand. Moet winnen. Minder romantische woorden, veel nuttiger. En vaak zijn dat al genoeg om de liefde van het voetstuk te halen en weer op tafel te leggen, waar de handen van degenen die spelen beter te zien zijn.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
