Ignác Fülöp Semmelweis werd geboren op 1 juli 1818 in het Tabán-district van Boeda, als vijfde van negen kinderen van een rijke kruidenier. Hij ging vanaf jonge leeftijd naar de katholieke middelbare school en onderscheidde zich als een ijverige student, hoewel hij altijd Hongaars sprak met een duidelijk Duits accent.
Op zijn negentiende ging hij rechten studeren in Wenen, op aandringen van zijn vader, die hem voorstelde als een militaire rechter. Het was echter de toevallige aanwezigheid van de lezingen van een bevriende dokter die zijn leven veranderde: gefascineerd door de anatomische kamer, veranderde hij van faculteit en begon hij geneeskunde te studeren aan de prestigieuze Weense Medische School. Daar trainde hij samen met drie grote medische figuren uit die tijd: de patholoog Karl von Rokitansky, de arts Josef Škoda en de dermatoloog Ferdinand von Hebra, die zijn trouwste vriend werd.
Hij studeerde af in 1844 en richtte zich, na enkele mislukte pogingen om ondersteunende functies in de pathologische en klinische anatomie te verwerven, op de verloskunde. In 1846 behaalde hij ook zijn doctoraat in de chirurgie en verloskunde, en kreeg hij een aanstelling van twee jaar als assistent in de eerste divisie van de verloskundige kliniek van het Algemeen Ziekenhuis van Wenen.
Een mysterie dat hem obsedeerde
Zodra hij in dienst trad, werd Semmelweis geconfronteerd met een realiteit die hem diep verontrustte: een zeer groot aantal in het ziekenhuis opgenomen vrouwen stierf aan kraamvrouwenkoorts, een ziekte die zich manifesteerde met hoge koorts, pijn en algemene malaise, vaak dodelijk. De sterftecijfers op zijn afdeling bereikten pieken van 11%, terwijl in de tweede divisie van hetzelfde ziekenhuis – niet gerund door artsen maar door vroedvrouwen – de sterfte voortdurend vier keer lager was.
De geneeskunde van die tijd bood vindingrijke verklaringen: rottende baarmoedervloeistoffen, stagnerende darmuitwerpselen en zelfs giftige gassen in de lucht. Geen van deze hypothesen overtuigde hem. Semmelweis voerde autopsies na autopsies uit, verzamelde gegevens, observeerde, vergeleek en zocht naar een antwoord dat zijn collega’s niet bereid leken te vinden.
Liefde op het eerste gezicht: de dood van een vriend
Het keerpunt kwam op dramatische wijze. Een collega en vriend, Jakob Kolletschka, stierf plotseling nadat hij zichzelf tijdens een autopsie met een scalpel had verwond. Bij het analyseren van zijn medische dossiers werd Semmelweis getroffen door een verontrustend toeval: de laesies op Kolletschka’s lichaam waren identiek aan die van de vrouwen die stierven aan kraamvrouwenkoorts.
De conclusie was opvallend: beide sterfgevallen hadden dezelfde oorsprong. De artsen en studenten die ’s ochtends autopsies uitvoerden en vrouwen bezochten die onmiddellijk daarna bevallen, zonder hun handen te wassen, hadden iets dodelijks bij zich. Hij wist nog niet wat het precies was – de bacteriële theorie van Pasteur zou pas in 1864 verschijnen – maar hij begreep het mechanisme van overdracht.
De oplossing: een simpel gebaar
In mei 1847 legde Semmelweis een schijnbaar banale maatregel op: iedereen die zijn afdeling binnenkwam, moest zijn handen wassen met een oplossing van calciumhypochloriet. Ook voegde hij de verplichting toe om het beddengoed regelmatig te verschonen. De resultaten waren onmiddellijk en buitengewoon: de sterfte, die in 1846 11,4% had bereikt, daalde al in 1847 tot 5%, om het jaar daarop tussen 1 en 2% te stabiliseren, in overeenstemming met de waarden van de afdeling vroedvrouwen. De cijfers spraken duidelijk. Toch wilde de medische wereld niet luisteren.
De afwijzing van de wetenschappelijke gemeenschap
In plaats van met belangstelling te worden begroet, ontving Semmelweis vijandigheid, jaloezie en wantrouwen. Directeur Johann Klein, een fervent voorstander van autopsies in het onderwijs, verlengde zijn contract niet. Collega’s van de Weense School waren tegen een theorie die hen er impliciet van beschuldigde, onbedoeld, de oorzaak te zijn van de dood van hun patiënten. Tot zijn hardnekkigste tegenstanders behoorde zelfs Rudolf Virchow, die wordt beschouwd als de vader van de cellulaire pathologie.
Toen hij terugkeerde naar Hongarije, paste Semmelweis zijn methode met succes toe in het San Rocco-ziekenhuis in Pest, waar hij dezelfde positieve resultaten behaalde. In 1861 publiceerde hij zijn belangrijkste werk, Etiologie, concept en profylaxe van kraamvrouwenkoortsmaar de wetenschappelijke gemeenschap bleef het negeren of er openlijk tegen vechten.
Het tragische einde
Het isolement en de systematische afwijzing van zijn ideeën verteerden hem. Hij raakte in een diepe depressie en werd in 1865 opgenomen in een gesticht. Hij stierf op 13 augustus van hetzelfde jaar aan bloedvergiftiging – waarschijnlijk veroorzaakt door verwondingen toegebracht door de bewakers en door hygiënisch ontoereikende zorg. Een bittere en wrede ironie: wat hem doodde was precies waar hij zijn hele leven tegen had gevochten.
Postume rehabilitatie
Pas na zijn dood vonden de intuïties van Semmelweis wetenschappelijke bevestiging, dankzij de werken van Pasteur en Lister over de bacterietheorie. Boedapest wijdde in 1894 een monument aan hem, vervolgens een standbeeld in 1906, en noemde uiteindelijk de medische universiteit naar hem, die nog steeds zijn naam draagt.
De filosoof Carl Gustav Hempel noemde het een voorbeeldig model van wetenschappelijk onderzoek gebaseerd op empirisch bewijs. De schrijver Louis-Ferdinand Céline droeg zijn proefschrift aan hem op. Kurt Vonnegut noemde hem publiekelijk zijn persoonlijke held.
Tegenwoordig heet het Semmelweis-reflex de psychologische weerstand tegen het aanvaarden van ontdekkingen die geconsolideerde overtuigingen ter discussie stellen: een fenomeen dat hij, meer dan wie dan ook, uit de eerste hand heeft ervaren.
Nog maar zes jaar geleden vierde Google de ontdekkingen ook met een Doodle op de verjaardag van de start van Semmelweis’ stage als hoofd residenten bij de grootste verloskundige kliniek in Wenen. Vandaag de dag is het dankzij zijn ontdekkingen dat we een extra wapen hebben om ziekten uit te roeien, zoals we dat deden met tyfus en cholera.
HIER herinneren wij u eraan hoe u uw handen goed kunt wassen.
