Soms ontstaan ontdekkingen niet door te graven in de woestijn, maar door in stilte tussen de vitrines van een museum te lopen. Zomer 2020. Een korte onderbreking van de lockdowns. Archeoloog Walter Crist, gespecialiseerd in oude spelen, is in Museum Het Romeins in Heerlen, Nederland. Hij kijkt naar de overblijfselen van Coriovallum, de Romeinse stad die ooit onder moderne straten leefde. Dan ziet hij een blok witte kalksteen, ongeveer twintig centimeter breed, gegraveerd met geometrische lijnen. Het wordt vermeld als een waarschijnlijk speelbord.
Toch klopt er iets niet. De insnijdingen vormen een langwerpige achthoek binnen een rechthoek. Het is geen three of a kind. Het is niet de filet. Het is niet een van de Romeinse spelen die al bekend zijn bij geleerden. Voor een expert als Crist, die gewend is oude borden op het eerste gezicht te herkennen, is die geometrie een anomalie.
Juist vanuit die sensatie begint het verhaal van Ludus Coriovalli, een Romeins spel dat eeuwenlang verborgen bleef en dankzij kunstmatige intelligentie werd gereconstrueerd.
De steen die met geen enkel bekend Romeins spel overeenkwam
De vondst, geïdentificeerd als object 04433, is gemaakt van Norroy-kalksteen, een steen die de Romeinen uit Frankrijk importeerden voor belangrijke zuilen en monumenten. Niet het meest voorkomende materiaal voor een tijdverdrijf thuis. Het blok was echter hergebruikt. Het was er waarschijnlijk één spoliaeen architectonisch fragment teruggevonden en gegraveerd met een eenvoudig maar opzettelijk raster.
Het grootste probleem was een ander probleem: het object was tussen het einde van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw gevonden zonder gedocumenteerde wetenschappelijke opgraving. Geen precieze context. Geen betrouwbare stratigrafische datering. Gewoon een hypothese: misschien een spel. Om te begrijpen of het echt een bord was, analyseerden de onderzoekers het oppervlak onder een microscoop. Wanneer glas- of steenruiten jarenlang over een kalksteenoppervlak worden geschoven, laten ze gepolijste gebieden achter, gebieden die gladder zijn dan de rest van het oppervlak.
En die gebieden waren er. Concentreer je langs zeer specifieke lijnen, vooral op een diagonaal. Geen willekeurige krassen, maar consistente sporen met herhaalde bewegingen. De steen vertelde een verhaal. Wij hoefden het alleen maar te interpreteren.
Ludus Coriovalli: de regels gereconstrueerd dankzij AI
Op dit punt komt technologie op het toneel. Bij het team waren het Digital Ludeme Project en het kunstmatige-intelligentiesysteem Ludii betrokken. Het doel was om honderden mogelijke variaties te simuleren op een digitale replica van het bord van Heerlen om te begrijpen welke regels precies dezelfde slijtagesporen zouden veroorzaken.
Virtuele agenten speelden 1.000 spellen van elke variant, waarbij ze gebruik maakten van Alpha-Beta-snoeitechnieken om competente spelers na te bootsen. Opstellingsspellen, vergelijkbaar met boter-kaas-en-eieren, hardloopspellen en blokkeerspellen, waarbij het de bedoeling is de tegenstander in de val te lokken, werden getest. Het resultaat was duidelijk: de slijtage kwam niet overeen met een uitlijnspel of een race. Het kwam overeen met een blokkeerspel.
Zo werd de Ludus Coriovalli gereconstrueerd, een asymmetrische vergelijking die doet denken aan het model van ‘honden en hazen’, bekend in het middeleeuwse Scandinavië maar nooit eerder gedocumenteerd in het Romeinse Rijk.
Volgens de meest overtuigende simulaties bestuurde één speler vier “honden” en de andere twee “hazen”. De honden startten vanaf de vier meest linkse punten van het bord, de hazen vanaf de twee interne punten aan de rechterkant. Om de beurt kon je een pion langs de gegraveerde lijnen naar een aangrenzend vrij veld verplaatsen. De honden moesten de hazen blokkeren; de hazen moesten zo lang mogelijk vrij blijven. De winnaar was degene die als de hazen het blok het langst wist te ontwijken.
Tegenwoordig kan dit spel dankzij digitale reconstructie ook online worden geprobeerd.
Een stuk dat de geschiedenis van de Europese spelen verandert
Tot nu toe werd gedacht dat blokspellen pas in de Middeleeuwen in Europa arriveerden, met voorbeelden als Haretavl of Fox en Ganzen. De Ludus Coriovalli anticipeert al meerdere eeuwen op deze typologie en toont aan dat er in de Romeinse tijd al vormen van “jachtspelen” bestonden.
De Romeinen stonden bekend om strategische spellen zoals Latrunculi en Duodecim Scripta, de voorloper van backgammon. Maar deze ontdekking suggereert dat er naast de meer gedocumenteerde spellen een minder zichtbare populaire traditie bestond, misschien gespeeld op hout of aarde, materialen die niet bewaard zijn gebleven.
De studie, gepubliceerd in het tijdschrift Antiquity, opent ook een nieuw methodologisch perspectief: het gebruik van kunstmatige intelligentie niet alleen om archeologische gegevens te analyseren, maar om menselijk gedrag te simuleren en objecten uit het verleden te interpreteren.
En misschien is dit juist wel het meest fascinerende aspect van Ludus Coriovalli. Een stenen plaat die met de hand is gladgestreken van tweeduizend jaar geleden. Glijdende pionnen. Strategieën. Pogingen om de ander te blokkeren. Het verlangen om te winnen, maar ook om een langzame tijd te delen.
De steunen veranderen, vandaag een scherm, gisteren een steen, maar de behoefte om te spelen blijft verrassend identiek.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
