Toen de wereld zich in de jaren tachtig mobiliseerde om de ozonlaag te redden, had niemand gedacht dat de oplossing een nieuw milieuprobleem met zich mee zou brengen. Tegenwoordig constateren we dat de gassen die worden gebruikt ter vervanging van ozonafbrekende gassen enorme hoeveelheden van een bepaald type PFAS vrijgeven.
Een nieuwe studie gepubliceerd in Geofysische onderzoeksbrieven onthult dat de afgelopen twintig jaar de niveaus van trifluorazijnzuur (TFA) over de hele planeet meer dan verdrievoudigd zijn. De oorzaak? Juist die ‘veilige’ koelgassen die de oude chloorfluorkoolwaterstoffen hebben vervangen die verboden zijn door het Montreal Protocol.
Wat is TFA
TFA behoort tot de PFAS-familie, de zogenaamde ‘eeuwige chemische stoffen’ die zeer lang in het milieu aanwezig blijven. Volgens onderzoekers vanLancaster Universiteit en Californië San Diego is tussen 2000 en 2022 de hoeveelheid TFA die door regen en wind op de grond wordt afgezet, toegenomen van 6.800 ton per jaar tot ruim 21.800 ton.
Deze verbinding wordt nu overal aangetroffen: in water, in menselijk bloed, in drinkwater, zelfs in het stof van onze huizen. Uit onderzoek naar het poolijs blijkt dat de hoeveelheid ijs tot tien keer zo hoog is als in de jaren zeventig.
De paradox van koelgassen
Toen het Montreal Protocol CFK’s verbood, de oude koelgassen die chloor, fluor en koolstof bevatten en die de ozonlaag vernietigden, ontwikkelde de industrie ogenschijnlijk veiliger alternatieven: eerst fluorkoolwaterstoffen (HFK’s) en daarna hydrofluorolefinen (HFO’s). Deze gassen beschadigen de ozon niet, maar wanneer ze in de atmosfeer worden afgebroken, produceren ze TFA als bijproduct.
Het probleem is verergerd door de introductie van HFO’s, geadverteerd als een oplossing met een lage klimaatimpact. Hiervan genereert HFO-1234yf – dat veel wordt gebruikt in airconditioning in auto’s – TFA tien keer sneller dan eerdere HFK’s.
Het onderzoek laat zien dat dit soort besmettingen geen grenzen kent. De TFA die wordt geproduceerd door de afbraak van koelgassen reist door de atmosfeer en wordt in alle uithoeken van de planeet afgezet, van industriële metropolen tot de meest afgelegen poolgebieden.
De hoogste concentraties worden geregistreerd in tropische gebieden en in sommige gebieden van het noordelijk halfrond, vooral in China. Maar zelfs het noordpoolgebied blijft niet gespaard; onderzoekers hebben ook een aanzienlijke toename van de gletsjers in Canada en Spitsbergen ontdekt.
Welke risico’s voor de gezondheid en het milieu
De Europese Unie classificeert transvetzuren als schadelijk voor in het water levende organismen en evalueert de mogelijke effecten op de menselijke vruchtbaarheid en voortplanting. Hoewel de precieze gevolgen voor de gezondheid nog niet helemaal duidelijk zijn, vertegenwoordigt de extreme persistentie ervan in het milieu een voortdurende en potentieel onomkeerbare blootstelling.
Wetenschappers waarschuwen dat de concentraties in het regenwater in sommige Afrikaanse regio’s de veiligheidswaarden voor drinkwater in Duitsland al hebben overschreden.
En nu?
Teruggaan naar oude koudemiddelen is geen haalbare optie. Dit onderzoek stelt ons echter voor een cruciale keuze: doorgaan met HFO’s en tegelijkertijd een exponentiële toename van de trans-vetzuren in het milieu accepteren, of investeren in de ontwikkeling van werkelijk duurzame alternatieven.
De onderzoekers benadrukken de urgentie van uitgebreidere monitoring en gecoördineerde internationale inspanningen. Het grensoverschrijdende karakter van deze vervuiling roept ook vragen op over ecologische rechtvaardigheid, aangezien regio’s die het minst bijdragen aan de uitstoot nog steeds aanzienlijke hoeveelheden TFA ontvangen.
Dit verhaal herinnert ons aan een belangrijke les, namelijk dat milieuoplossingen moeten worden geëvalueerd in hun complexiteit. Het oplossen van een probleem zonder rekening te houden met de mogelijke gevolgen kan de schade eenvoudigweg naar elders verplaatsen, waardoor nieuwe noodsituaties voor toekomstige generaties ontstaan.
