Een studie gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Milbank kwartaalblad door drie onderzoekers van de universiteiten van Michigan, Duke en Harvard zorgt voor discussie in de wetenschappelijke gemeenschap. De analyse beperkt zich niet tot het oppervlakkig vergelijken van sigaretten en junkfood, maar documenteert hoe beide het resultaat zijn van nauwkeurige industriële engineeringstrategieën die zijn ontworpen om dwangmatige consumptie te maximaliseren.
Onderzoekers hebben vijf belangrijke gebieden geïdentificeerd waar de strategieën van de tabaks- en voedingsindustrie elkaar op verrassende wijze overlappen.
Dosisoptimalisatie
Moderne sigaretten bevatten tussen de 1% en 2% nicotine – een concentratie die is gekalibreerd om te stimuleren zonder misselijkheid te veroorzaken. Ultrabewerkte voedingsmiddelen volgen dezelfde precisielogica.
Koolzuurhoudende frisdranken bevatten bijvoorbeeld ongeveer 10-12% suiker, een concentratie die hoger is dan die van moedermelk (7%) en natuurlijk fruit. Sommige snoepjes bereiken 81% suiker. Maar de echte geniale insteek is de combinatie van geraffineerde koolhydraten en toegevoegde vetten – een combinatie die in de natuur vrijwel niet bestaat.
De studie documenteert dat deze combinatie een “supra-additief” effect op de hersenen produceert. Met andere woorden: suikers en vetten stimuleren samen de hersenen veel meer dan afzonderlijk, waardoor een genotsreactie ontstaat die niet in verhouding staat tot de som van de individuele effecten. Wanneer ze samen worden geconsumeerd, kunnen koolhydraten en vetten de afgifte van dopamine tot 300% boven het basale niveau verhogen, vergeleken met 120-150% bij alleen vetten. Chocolade, ijs, chips en pizza benutten precies deze synergie.
Snelheid van administratie
De tabaksindustrie gebruikt ammoniak om nicotine chemisch te modificeren en sneller opneembaar te maken. Op deze manier bereikt de ingeademde rook binnen enkele seconden de hersenen, waardoor de werking ervan wordt versterkt.
Ultrabewerkte voedingsmiddelen maken gebruik van parallelle strategieën. Het onderzoek legt uit hoe deze producten letterlijk worden “voorgekauwd”, “voorgeseild” en “voorverteerd” door middel van industriële processen die de natuurlijke matrix van voedsel ontmantelen: vezels verwijderd, eiwitten afgebroken, water geëlimineerd.
Sommige fabrikanten voegen enzymen toe zoals amylase en protease die de spijsvertering versnellen voordat het voedsel zelfs maar in de mond komt. Het resultaat zijn producten die snel oplossen, waardoor suikers en vetten vrijwel onmiddellijk in het bloed worden opgenomen.
Hedonistische techniek en korte duur van plezier
Een van de meest verontrustende elementen die uit het onderzoek naar voren kwamen betreft de ‘korte hangtijd’ – de kortheid van de prettige ervaring, bedoeld om het verlangen op te wekken om meer te consumeren.
Bijzonder verhelderend is de getuigenis van de onderzoekers, ontleend aan een interview over het “60 Minutes”-programma met twee smaakmakers van Givaudan, een van de grootste mondiale bedrijven in de sector. Deskundigen geven eerlijk toe dat ze smaken ontwerpen die “in eerste instantie exploderen” maar “niet te lang aanhouden, om zo de wens om meer te consumeren te stimuleren”. Als de verslaggever vraagt of ze verslaving proberen te creëren, is het antwoord: “Precies.”
Deze strategie wordt bereikt door middel van vluchtige smaakstoffen die snel verdampen en emulgatoren die snelle overgangen van knapperigheid naar romigheid mogelijk maken. Fysiologisch zorgen snelle pieken in de bloedsuikerspiegel, gevolgd door plotselinge dalingen, voor prikkelbaarheid en hernieuwde trek, net zoals bij het ontwennen van nicotine.
Alomtegenwoordigheid en gemak
Een andere cruciale overeenkomst betreft de consumptieomgeving. Sigaretten en ultrabewerkte voedingsmiddelen zijn ontworpen om zuinig, draagbaar, altijd beschikbaar en gemakkelijk te consumeren te zijn in elke context: op straat, in de auto, voor een scherm, zonder voorbereiding of tijdslimieten.
Volgens onderzoekers vermindert deze alomtegenwoordigheid het vermogen tot zelfregulering drastisch en normaliseert het herhaalde consumptie, waardoor incidenteel gebruik een dagelijkse gewoonte wordt. Het is niet alleen het product dat dwangmatige consumptie aanmoedigt, maar ook de omgeving waarin het wordt geplaatst.
Misleidende herformulering en gezondheidswassing
Misschien wel de meest cynische strategie is ‘gezondheidswassen’. In de jaren vijftig introduceerde de tabaksindustrie filters en vervolgens ‘lichte’ sigaretten, waardoor de illusie ontstond van schadebeperking, terwijl rokers dit eenvoudigweg compenseerden door meer te roken of dieper in te ademen.
De voedingsindustrie gebruikt identieke tactieken. Etiketten als ‘vetvrij’ of ‘suikervrij’ worden aangebracht op producten die verslavende combinaties intact houden. De studie citeert eiwitverrijkte voedingsmiddelen: hoewel ze op de markt worden gebracht als gezonder, suggereren klinische onderzoeken dat ze overeten blijven bevorderen met vergelijkbare risico’s als conventionele zoetwaren.
Het gebruik van zoetstoffen zonder suiker (NSS) is bijzonder kritisch. Uit onderzoek blijkt dat NSS bij sommige dierproeven zelfs de voorkeur krijgt boven cocaïne, en neuroimaging-onderzoeken suggereren dat ze de regulering van de eetlust kunnen verstoren.
Neurobiologische gegevens
De studie documenteert hoe ultrabewerkte voedingsmiddelen de mesolimbische dopaminerge route activeren – hetzelfde circuit als medicijnen. Eenvoudige suikers kunnen het dopaminegehalte tot 150-300% boven de uitgangswaarde verhogen, vergelijkbaar met nicotine.
Studies met diermodellen tonen aan dat concentraties van vloeibare suiker van 10% – zoals Coca-Cola of Pepsi – typisch verslavingsgedrag veroorzaken, dat wil zeggen dwangmatige consumptie, onthouding en blijvende veranderingen van het dopaminerge systeem.
Toen tabak en voedsel dezelfde meesters hadden
Weinig mensen weten het, maar in de jaren tachtig en het midden van de jaren 2000 kochten grote tabaksfabrikanten – RJ Reynolds en Philip Morris – giganten als Kraft, General Foods en Nabisco, en werden zo de leidende producenten van ultrabewerkt voedsel.
Deze fusie, zo benadrukken de onderzoekers, maakte de directe overdracht mogelijk van expertise op het gebied van verslavingstechniek, agressieve marketing en ontduiking van regelgeving van tabak naar voedsel. Voor sigaretten ontwikkelde verbindingen vonden toepassing in de voedingsmiddelenindustrie.
De voorstellen
Onderzoekers stellen strategieën voor die vergelijkbaar zijn met de strategieën die het roken onder Amerikaanse volwassenen met 73% hebben verminderd:
De studie lanceert vervolgens een belangrijke oproep: het is tijd om ultrabewerkte voedingsmiddelen te overwegen.”minder als voedsel en meer als geoptimaliseerde, op sigaretten lijkende verbruiksartikelen”.
Bij sigaretten gingen tientallen jaren voorbij tussen de kennis van de schade en aanzienlijke maatregelen om deze in te dammen, decennia waarin miljoenen mensen ziek werden. Voor ultrabewerkte voedingsmiddelen mogen we niet dezelfde fout maken, ook omdat er een cruciaal verschil is met tabak: we hebben veel alternatieven voor minimaal bewerkte voedingsmiddelen die de mensheid al millennia lang voeden. Maar er zal dezelfde politieke moed nodig zijn die ooit aan de tabak was voorbehouden om het op te nemen tegen een industrie die systematisch winst boven de volksgezondheid stelt.
