De plasticrecyclingsector luidt al maanden de alarmbel, maar de crisis die vandaag losbarstte is geen verrassing.
De Italiaanse toeleveringsketen zit klem tussen twee factoren: hoge productiekosten en de komst van nieuw plastic op de Europese markt tegen bodemprijzen, grotendeels geïmporteerd uit Azië. Het resultaat is paradoxaal: recycling kost meer dan het kopen van nieuw plastic, waardoor gerecycled materiaal niet meer concurrerend is.
Een audit van de Europese Rekenkamer uit 2024 (gepubliceerd in mei 2024) anticipeerde op dit scenario. Het rapport stelt dat er in Italië en andere bezochte lidstaten “geen economisch duurzame afzetmarkt was voor het grootste deel van het plastic dat naar recyclers werd gestuurd”, juist omdat nieuw materiaal handiger was. In wezen moest de Organisatie voor Producentenverantwoordelijkheid (EPR) voor het grootste deel van het materiaal recyclers betalen om het afval te ontvangen.
De controleurs hadden ook nog een ander probleem gemeld: onvoldoende controles op daadwerkelijke recyclingactiviteiten en problemen voor de lidstaten bij het verifiëren van wat er gebeurt met plastic dat buiten de EU wordt geëxporteerd. Deze kritieke kwesties, samen met andere problemen – zoals het gebrek aan garanties dat het aangegeven afval daadwerkelijk wordt behandeld als gevolg van de afwijking op het berekeningspunt – hebben in de loop van de tijd geleid tot een systeem dat blootstaat aan de onevenwichtigheden op de wereldmarkt.
Planten stopten en collecties werden geblokkeerd
Tegenwoordig is die kwetsbaarheid een blokkade geworden. Italiaanse plasticrecyclingfabrieken leggen de productie stop omdat ze het gerecyclede materiaal niet kunnen verkopen. En als recyclers sluiten, stopt ook wat stroomopwaarts is: de sorteerinstallaties en, in sommige gebieden, zelfs de gescheiden afvalinzameling. Dit gebeurt omdat er geen opslaglimieten meer zijn.
In Zuid-Italië zijn verschillende gemeenten al begonnen met het opschorten van de inzameling van plastic verpakkingen. De crisis heeft ook directe gevolgen voor PET-flessen.
Volgens Antonio Dentis, voorzitter van het Coripet-consortium, “hebben we momenteel minder dan 16% gerecycled materiaal in flessen en is er een groot probleem: de wet verplicht, maar sanctioneert niet”. Dentis wijst erop dat degenen die r-PET gebruiken “tot het dubbele betalen in vergelijking met nieuwe polymeren die uit Azië worden geïmporteerd”. Het resultaat is een dumpingeffect dat degenen bestraft die investeren in hoogwaardige recycling. Hierbij moeten de doelstellingen van de SUP-richtlijn (Single-Use Plastics) in gedachten worden gehouden, die vereisen dat in 2025 een gerecycled aandeel van 25% in PET-flessen en in 2030 van 30% in alle drankflessen wordt bereikt.
Onder deze omstandigheden worden de EU-doelstellingen op het gebied van gerecycled materiaal en het inzamelen van flessen moeilijk haalbaar. Maar tegelijkertijd duwt de crisis de sector richting structurele instrumenten die in Italië al lang zijn uitgesteld. Hiertoe behoort onder meer het borgsysteem voor drankverpakkingen, bekend als DRS.
Wat is DRS en waarom het werkt
Volgens Silvia Ricci, coördinator van de campagne ‘A Buon Rendere’, is de DRS geen toverstaf om de problemen van alle stromen of soorten plastic verpakkingen op te lossen, maar ‘het enige systeem dat in staat is gebleken om tot 98% van de plastic flessen en andere drankverpakkingen die voor consumptie worden vrijgegeven te onderscheppen’.
Het mechanisme is eenvoudig: de consument betaalt bij aankoop een kleine borg en krijgt deze terug door de container terug te sturen. Dit levert een stroom schone flessen op die niet met andere verpakkingen worden gemengd, ideaal voor recycling van fles tot fles en geschikt voor contact met voedsel. Het is een enorm verschil met het huidige systeem, waarin PET-drankflessen samen met veel andere verpakkingen terechtkomen, met hoge afvalpercentages en aanzienlijke kosten voor gemeenten.
In landen die DRS hebben ingevoerd, zijn de kwaliteit van het materiaal en de stabiliteit van de recyclingmarkt snel verbeterd. Ondanks dat Oostenrijk een plasticrecyclingpercentage heeft dat de helft van ons bedraagt, heeft Oostenrijk de flesseninzameling al met tien procentpunten verhoogd. Roemenië heeft in twee jaar tijd bijna 90% bereikt. Allemaal gegevens die de effectiviteit van het model bevestigen, dat ook geldt voor plastic, glazen en metalen drankverpakkingen.
De terugkeer van de DRS in het politieke debat
De Italiaanse politiek lijkt, na jaren van impasse, weer in beweging te zijn gekomen. Twee wetsvoorstellen – één van de Democratische Partij en één van de 5-sterrenbeweging – hebben de DRS weer in het middelpunt van de belangstelling gebracht. Voor het eerst verklaarde zelfs een lid van de meerderheid zich open voor de maatregel.
Voor Ricci is dit “een bemoedigend teken: een deel van de politiek heeft begrepen dat de DRS een effectieve maatregel is, die al in 18 Europese landen is ingevoerd, die de staat niets kost en die ook de plasticbelasting verlaagt die we elk jaar betalen voor niet-gerecycleerde flessen”.
Ricci herinnert zich echter dat “gescheiden afvalinzameling een noodzakelijke stap is, maar dat het zonder een ecosysteem dat onder meer een circulair ontwerp gericht op hergebruik of recycling, effectieve retourlogistiek voor goederen en verpakkingen, afvalpreventie en daadwerkelijk toegepaste uitgebreide producentenverantwoordelijkheid omvat, niet mogelijk is om een stabiele markt voor recycling te creëren.”
Met andere woorden: een borg is een essentieel onderdeel van de oplossing, maar vereist een breder systeem om de stabiliteit van de toeleveringsketen te garanderen.
