Als een liedje verandert, veranderen wij vaak ook. Herinterpretaties ontstaan nooit toevallig: ze zijn het resultaat van een persoonlijke reis, van een emotionele houding, van een groeiend bewustzijn.
De zaak Mannoia-Ruggeri toont dit aan. Fiorella Mannoia, na jaren optreden Wat vrouwen niet zeggenwijzigde hij enkele verzen en transformeerde hij de laatste “Ja” in een ‘misschien’ of een ‘nee’.
Het is een klein detail, maar het heeft het gewicht van een universum: dat ‘ja’ in de jaren tachtig sprak van een vrouwelijk model dat gewend was alles bij elkaar te houden, zelfs als dat ten koste ging van zichzelf. Tegenwoordig klinkt dezelfde zin anders in de oren van degenen die hem uitspreken dan van degenen die ernaar luisteren. Mannoia legde het uit met de natuurlijkheid van iemand die het podium als een kamer thuis ervaart: vandaag weerspiegelt dat couplet haar niet meer. Het vertegenwoordigt niet zijn manier van in de wereld staan, noch die van de vrouwen die hij ontmoet en waarover hij zingt.
Het is een nummer waar ik erg aan gehecht ben, maar ik besloot het einde te veranderen omdat het klopte: ik zei altijd ‘We zeggen je nog één ja’, maar dat is niet waar… Ik zong het en dacht ‘dat is geen gegeven, waarom vinden ze het vanzelfsprekend dat we ja moeten zeggen?’. Het kan een misschien zijn, of een nee. En als een vrouw nee zegt, in welke jurk dan ook, onder welke omstandigheid dan ook, is het nee.
Tijdens een recent interview met De Corriere della Serabekritiseerde Enrico Ruggeri de keuze door te spreken over de ‘woke culture’:
Dit is een lied over onvervulde verwachtingen. Vrouwen praten met hun mannen: je bent niet meer zoals je was aan het begin van onze liefde, ga terug naar hoe je was en we zullen nog één keer ja tegen je zeggen. De onzekerheid zit al in de tekst. Het lijkt mij een stuk dat wordt gedicteerd door de ontwaakte cultuur.
Maar om te begrijpen wat er werkelijk gebeurt, moeten we de situatie nader bekijken: niet door de lenzen van controverse, maar door die van de psychologie.
Omdat vrije artistieke interpretatie een psychologische daad is
Wanneer een tolk een vers verandert, verandert ook de manier waarop het wordt verteld. Een artiest brengt niet zomaar een nummer op het podium: hij brengt zijn verhaal. Het draagt wat het is geworden. En als Mannoia een ‘ja’ vervangt door een ‘nee’, doet ze wat veel vrouwen hun hele leven doen: een grens stellen waar voorheen een gewoonte bestond. Het is geen uitdaging, het is geen ideologie: het is persoonlijke evolutie.
In de psychologie heet dit herbetekenis: een element uit het verleden nemen en er een nieuwe betekenis aan geven, meer consistent met het heden. En vrije artistieke interpretatie werkt precies zo: het wist niet wat is geweest, maar zorgt ervoor dat je beter kunt ademen. Muziek is geen monument: het is een levend organisme. Het groeit. Verander je stem. Verander je huid.
De ‘wakkere’ knoop
Ruggeri gaf commentaar op de veranderingen door te spreken van “ontwaakte cultuur”. Maar in de gewone Italiaanse taal heeft dit woord een heel andere betekenis gekregen dan zijn oorsprong. In de Verenigde Staten werd wakker het betekent dat je waakzaam moet zijn en je bewust moet zijn van sociale onrechtvaardigheden. Niets agressiefs. Niets bestraffends.
In Italië is ‘woke’ echter een polemisch label geworden: een overkoepelende term die wordt gebruikt om culturele veranderingen te bekritiseren die als overdreven worden ervaren. Het is een woord dat de neiging heeft om te vereenvoudigen, te beperken. En in feite laat de toepassing ervan op Mannoia’s keuze ons niet toe de kern van de zaak te vatten: het is een emotionele, identiteitsgerelateerde, artistieke beslissing. Niet de politiek.
Andere artiesten die hun eigen teksten opnieuw hebben geïnterpreteerd
Het gebaar van Mannoia staat niet op zichzelf. In de muziek is het herdefiniëren van teksten een natuurlijk proces. Zo herzag Beyoncé de tekst van Verwarmd Toen sommige woorden haar boodschap niet langer weerspiegelden, veranderde Lizzo een term in GRRRLS omdat het niet de gevoeligheid vertegenwoordigde die hij wilde overbrengen.
De Pogues zagen die van hen ook Sprookje van New York ondergaan in de loop van de tijd meerdere herzieningen en veel rockartiesten hebben teksten die in de adolescentie zijn geboren, aangepast om ze consistent te maken met wie ze zijn geworden.
Het gaat niet om ’toegeven’ aan iets, maar om samen groeien met je kunst.
Een wetenschappelijke basis
Albert Bandura spreekt er in zijn Social Cognitive Theory over bureau: het menselijk vermogen om iemands leven actief te beïnvloeden. Niet alleen reageren, maar kiezen. Niet alleen aanpassen, maar verandering leiden. Wanneer een kunstenaar een tekst bijwerkt, maakt zij er een gebaar van directe persoonlijke tussenkomst: ze besluit autonoom te vertegenwoordigen wat ze voelt, zonder gebonden te blijven aan wat ze jaren geleden voelde.
En er is ook een collectieve dimensie. De herinterpretaties spreken namelijk ook de luisteraar aan: ze openen gesprekken, stimuleren reflecties, stellen oude modellen in vraag. Bandura definieert het collectief agentschap: dat proces waarin individuele actie in dialoog gaat met de hele gemeenschap. In die zin wordt Mannoia’s gebaar een perfect voorbeeld van hoe kunst en psychologie samen kunnen gaan.
Een lied verandert immers niet voor de mode: het wordt vernieuwd omdat degenen die het zingen in een wereld leven die niet meer hetzelfde is als gisteren. Ergo: het is niet de wereld die de liedjes verbuigt, het zijn de artiesten die tijdens het opgroeien nieuwe woorden vinden om het te vertellen.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
