Waarom kiezen sommige mensen voor dezelfde gegevens ervoor om het te geloven en anderen weigeren ze? Het is een fenomeen dat zich in veel contexten herhaalt: van klimaatverandering tot Covid tot het conflict van Gaza. Een deel van de bevolking wordt gemobiliseerd, ondersteunt humanitaire oorzaken of volgt de indicaties van de wetenschap. Een ander deel minimaliseert, in twijfel getrokken of interpreteert feiten als propaganda.
Sociale psychologie verklaart deze divisies met twee centrale concepten: cognitieve dissonantie en bevestigingsvooroordeel.
Wanneer de waarden in conflict komen met de feiten: cognitieve dissonantie
Veel mensen verklaren universele waarden: milieubescherming, verdediging van de volksgezondheid, respect voor de mensenrechten. Maar wanneer er nieuws verschijnt die hen lijken tegen te spreken – wetenschappelijke relaties over het klimaat, epidemiologische gegevens, beelden van civiele bloedbaden – worden een innerlijk conflict geboren.
Enerzijds zijn er de waarden: “Deze principes zijn fundamenteel”. Aan de andere kant zijn er de feiten: “Ik zie dat ze niet worden gerespecteerd”. Deze spanning genereert cognitieve dissonantie, een ongemak dat iedereen probeert te verminderen.
Als? Sommigen reageren met empathie en solidariteit, anderen kiezen het pad van ontkenning of minimalisatie. In beide gevallen is het geen kwestie van “kwaadaardigheid” of “naïviteit”, maar van veel voorkomende psychologische strategieën om ongemak te verminderen.
Bevestigingsvooroordeel: hoe we het nieuws kiezen dat ons reden geeft
Om deze divisie te versterken maakt de bevestigingsvooroordeel tussenbeide, systematisch bestudeerd door Kanders en collega’s in een onderzoek gepubliceerd op Op de hoogte zijn van (2022).
De studie toonde aan dat mensen niet op zoek zijn naar informatie om onzekerheid te verminderen, maar om hun eerste overtuigingen te versterken. De onderzoekers hebben aangetoond dat wanneer we al een keuze hebben gemaakt, we de neiging hebben om meer bewijs te proeven voor die keuze in plaats van tegen. Hoe meer we zeker zijn van onze mening, hoe meer het fenomeen intensiveert.
Met andere woorden, zelfs als we ons voor objectieve gegevens bevinden, worden we ertoe gebracht om de realiteit te filteren om te bevestigen wat we al denken. Het is geen mechanisme dat betrekking heeft op “anderen”, maar een kenmerk dat ons allemaal gemeen heeft.
Het fenomeen is duidelijk als we naar drie gevallen in de buurt van ons allemaal kijken.
Over klimaatverandering zijn degenen die geloven, afhankelijk van de wetenschappelijke studies van de IPCC en ondersteunt de noodzaak om de uitstoot te verminderen om de opwarming van de aarde te bevatten. Degenen die daarentegen ontkennen, geven de voorkeur aan bronnen die spreken over natuurlijke cycli van de planeet en beschouwen de alarmen van overmatige of instrumentele wetenschappers.
In het geval van het conflict van Gaza geeft degene die gelooft, gewicht aan de relaties van de Verenigde Naties en de NGO’s die geweld tegen burgers documenteren, openlijk over genocide komen spreken. Degenen die integendeel aangeven, interpreteren nummers als gemanipuleerd of gedeeltelijk en weigeren het gebruik van de term “genocide”, waardoor de reikwijdte van de beschikbare getuigenissen wordt verminderd.
Hetzelfde schema werd herhaald met Covid: degenen die geloven accepteerden de epidemiologische gegevens, volgden de wetenschappelijke aanbevelingen en erkenden de ernst van de pandemie. Degenen die beschouwde gegevens ontkennen, hebben zich toevertrouwd aan alternatieve bronnen en beschreven het virus als iets meer dan een griep.
Deze voorbeelden laten zien hoe dezelfde gebeurtenis tegengestelde verhalen kan produceren, ondersteund door verschillende selecties van de bronnen.
Het is niet alleen een kwestie van ideeën: de psychologische gevolgen
De reacties op cognitieve dissonantie zijn gevarieerd:
Al deze antwoorden hebben dezelfde functie: om het innerlijke conflict te verminderen dat zich voordoet wanneer de aangegeven waarden niet samenvallen met wat we zien.
Hoe te leven met degenen die niet denken zoals wij
Cognitieve dissonantie betreft niet alleen “anderen”: het betreft ons allemaal. Om deze reden is de uitdaging, in het licht van degenen die dezelfde gebeurtenissen anders interpreteren, niet om een debat te “winnen”, maar om te erkennen dat iedereen de realiteit leest door hun eigen overtuigingen en bronnen die ze kiezen.
Samenwonen betekent niet dat elke mening wordt geaccepteerd, maar begrijpen dat er achter tegenovergestelde visies veelvoorkomende psychologische processen zijn. Zich bewust zijn van deze mechanismen is de eerste stap voor meer constructieve en minder polariserende dialogen.
U kunt ook geïnteresseerd zijn in:
