De gegevens hebben het onschuldige uiterlijk van kleine percentages, die in een tabel wegglijden zonder al te veel lawaai te maken. Maar als je het beter bekijkt: in 1980 trof diabetes 2,9% van de Italiaanse bevolking, in 1995 was dit 3,4%, in 2025 bereikte het 6,4%. In iets meer dan veertig jaar is de verspreiding ervan meer dan verdubbeld. Het is dus geen statistisch detail dat moet worden weggegooid tussen de vele stemmen over de volksgezondheid, maar een van de duidelijkste sporen van hoe we zijn veranderd: we leven langer, worden beter verzorgd, zijn beter in staat om ziekten te overleven die ooit snel dodelijk waren, en in de tussentijd steeds meer blootgesteld aan chronische pathologieën die ons jarenlang vergezellen.
Gezondheidsfotografie in Italië vertelt over een land dat enorme stappen heeft gemaakt. De levensverwachting bij de geboorte is tussen 1990 en 2024 met ongeveer 8 jaar voor mannen en 6,5 jaar voor vrouwen gestegen, tot respectievelijk 81,5 en 85,6 jaar. Tegelijkertijd brengt een langer leven echter een andere last met zich mee: het aantal chronisch-degeneratieve pathologieën neemt toe, ziekten die verband houden met de leeftijd, frequentere controles, eerdere diagnoses, maar ook met onze manier van leven. Diabetes in Italië maakt deel uit van deze transformatie, met een belangrijke verduidelijking: slechts twee derde van de groei is afhankelijk van de vergrijzing van de bevolking. De rest gaat over iets anders. Het gaat over gewoonten, gewicht, beweging, voeding, ongelijkheden, lichamen die jarenlang een dagelijkse omgeving ondersteunen die comfortabeler en vaak zwaarder is geworden.
De last van een lang leven
Om deze toename te begrijpen moeten we naar het hele plaatje kijken, zonder diabetes als een op zichzelf staand getal te beschouwen. Italië is tegenwoordig een van de langstlevende landen, met een gezondheidsgeschiedenis die is gebouwd op enorme successen: daling van de kindersterfte, verbeterde hygiëne, veiligere voeding, effectievere medicijnen, vaccins, antibiotica, een universeel gezondheidszorgsysteem. In 2023 daalde de kindersterfte tot 2,7 sterfgevallen per duizend levendgeborenen, een van de laagste waarden ter wereld; in hetzelfde jaar vertegenwoordigden hart- en vaatziekten echter 30% van de sterfgevallen en tumoren 26,3%. Het oude landschap van infecties heeft plaatsgemaakt voor een langzamere, minder spectaculaire en veel dagelijksere kaart.
Binnen deze kaart groeit ook de multimorbiditeit, dat wil zeggen de gelijktijdige aanwezigheid van twee of meer chronische ziekten bij dezelfde persoon. In 2025 zullen 13 miljoen mensen getroffen worden, vergeleken met 10,3 miljoen in 1993, en 39% is ouder dan 75 jaar. Het is het meest concrete gezicht van een land dat langer leeft: het is niet genoeg om ouder te worden, je moet begrijpen onder welke omstandigheden je daar zult komen, met hoeveel autonomie, met welke levenskwaliteit, met welke zorg je dag in dag uit moet ondersteunen. Diabetes wordt in die zin een soort waarschuwingslampje op het dashboard. Het zegt niet alles, maar het geeft aan dat iets in de sociale en lichamelijke motor te veel opwarmt.
Het lichaam betaalt de rekening
De groei van diabetes verloopt naast andere tekenen. Hypertensie gaat van 6,4% in 1980 naar 10,2% in 1995, tot 18,9% in 2025. Ook hier is veroudering van belang, maar hiermee is de verklaring niet uitputtend. Diagnosevooruitgang, eerdere controles, veranderende drempels hebben impact, en het aannemen van een ongezonde levensstijl heeft ook impact, vooral wanneer risicofactoren zoals overgewicht bij niet-ouderen verergeren. Het is een heel droge, bijna bureaucratische zin. Vertaald naar het dagelijks leven betekent het overhaaste maaltijden, calorierijk voedsel dat altijd beschikbaar is, sedentaire dagen, lichamen die minder bewegen en meer verzamelen dan ze kunnen consumeren.
De gegevens over obesitas maken het beeld nog duidelijker. Onder de Italiaanse volwassen bevolking is de prevalentie gestegen van 5,9% in 1990 naar 11,6% in 2025. We behoren nog steeds tot de landen van de Europese Unie met lagere volwassenheidsniveaus, maar dit is niet veel troost als we kijken naar de ontwikkelingsleeftijd: onder kinderen en jongeren zijn overgewicht en obesitas veel hoger dan in andere Europese landen, en dit wordt aangegeven als een probleem voor de toekomst. Het is daar dat de kwestie van gezond eten niet langer een vriendelijk advies is van een wellnesscolumn, maar een collectieve aangelegenheid wordt: wat elke dag op het bord belandt, bereidt ook de statistieken van morgen voor.
De tabel is geen detail
Praten over diabetes zonder over levensstijl te praten zou handig zijn, maar onnauwkeurig. De gegevens laten geen simplistische sluiproutes toe, omdat er binnen de stijging sprake is van leeftijd, diagnose, toegang tot controles, sociale en territoriale omstandigheden. Ze geven echter duidelijk aan dat het gewicht van dagelijkse gewoonten bestaat. En dus gaat preventie ook over heel concrete zaken: de manier waarop we maaltijden organiseren, de frequentie waarmee we verse voeding kiezen, het gemak waarmee we karretjes en voorraadkasten vullen met producten die te rijk, te snel, te altijd bij de hand zijn. Geen preken, geen poses voor voedselperfectie. Gewoon een enigszins ongemakkelijke observatie: de volksgezondheid wordt ook gebouwd in de supermarkt, in de keuken, in kantines, op scholen, in ploegendiensten die tijd vrijmaken of wegnemen om fatsoenlijk te eten.
Roken laat zien hoeveel levensstijlen werkelijk kunnen veranderen. In 1980 rookte ruim de helft van de mannen van 14 jaar en ouder, 54,3%; in 2025 daalde het aandeel naar 22,9%. Onder vrouwen was de daling veel lichter, van 16,7% naar 15,9%, terwijl alternatieve producten voor traditionele tabak ook onder jongeren ingeburgerd zijn: in 2025 zal 16,5% van de 18-34-jarigen elektronische sigaretten en verhitte tabak samen gebruiken. De les is heel concreet: gewoonten zijn niet in steen gebeiteld, maar veranderen niet vanzelf. We hebben informatie, toegang, gunstige contexten en keuzes nodig die lang genoeg worden herhaald om normaal te worden.
De toekomst komt spoedig
De meest delicate passage betreft kinderen en tieners. Als obesitas en overgewicht in de kindertijd al hoger zijn dan in andere Europese landen, is het probleem niet alleen aanwezig. Het zit in het traject. Een kind dat opgroeit in een omgeving waar gezonde voeding minder toegankelijk is, beweging beperkt is, schermen vele uren in beslag nemen en de tijd voor het gezin beperkt is, vertrekt met een zwaardere metabolische bagage. Het gaat hier niet om individuele fouten die als folders bij verkeerslichten worden verspreid. Dit zijn levensomstandigheden, voedselcultuur, economische mogelijkheden, onderwijs, steden die min of meer beloopbaar zijn, scholen die wel of niet in staat zijn preventie te bieden zonder er een strafles van te maken.
Dit is de reden waarom diabetes in Italië, gezien deze cijfers, niet alleen een diagnose is. Het is een erfenis. We ontvangen het dankzij tientallen jaren waarin we ons welzijn hebben bereikt en gewoontes hebben losgelaten, van een medicijn dat ons langer laat leven en van een dagelijks leven dat ons vaak moe en zwaar belast maakt. Beter eten lost natuurlijk niet alles op. Het blijft echter een van de punten waarop preventie weer materieel en bijna banaal wordt.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
